Жылжулар туралы жалпы мәлімет, терминдер мен көрсеткіштер. Карьерлер мен отвалдарды бақылау технологиясы

Заказать работу

1 Жылжулар туралы жалпы мәлімет, терминдер мен көрсеткіштер. Карьерлер мен отвалдарды бақылау технологиясы

1.1 Жылжулар туралы жалпы мәлімет

Қатты және сұйық пайдалы қазбалар морфо – генетикалық тұрғыдан өзара ерекшеленеді. Бұл пайдалы қазбаларды өндіру әдісін таңдауға үлкен әсерін тигізеді.Мысалы қатты пайдалы қазбаларды өндіруде ашық және шахталы әдіс кең таралған болса, ал сұйық пайдалы қазбаларды өндіруде скважиналық әдіс өте жиі қолданылады.

Пайдалы қазбалардың жоғарыдағы аталған ерекшеліктері оларды өндіру кезінде пайда болатын геомеханикалық және геодинамикалық процесстердің түзілуіне әсер етеді. Мысалы, қатты пайдалы қазбаларды өндіру алаңдарында тау жыныстарының жылжуы мен соққылары болса, ал сұйық немесе көмірсутектік пайдалы қазбаларды өндіру алаңдарында опырылу зоналар мен жер сілкінулер жиі орын алады.

Пайдалы қазбаларды жауып жатқан тау жыныстары табиғи тепе – теңдікте жатады. Жер асты жұмыстары нәтижесінде пайдалы қазбалардың қазылып алынуы бекітілмеген кеңістіктің пайда болуына және тау жыныстарының табиғи тепе – теңдігінің бұзылып, қозғалуына және деформациясына әкеліп соқтырады. Тау жыныстарының жылжуы өндіріс алаңына шекаралас аймақтан басталып жоғарғы қабаттарда жатқан тау жыныстарымен бірге жер бетінде жатқан жыныстарға дейін жетіп, деформацияға ұшырауы мүмкін.

Осылайша, жер қыртысы мен тау жыныстарының жылжуы – дегеніміз тау жұмыстары нәтижесінде тау жыныстарының табиғи тепе – теңдігінің бұзылуы немесе деформациясы. Жылжу процесстері тау жыныстарының физика – механикалық қасиеттерінің өзгерісі, тектоникалық процесстер нәтижесінде терең жер қыртысында да пайда болуы мүмкін.

Тау жыныстары мен жер қыртысындағы жылжуларды зерттеу келесі негізгі мәселелерді шешуге бағытталған:

• әр түрлі тау – геологиялық жағдайлардағы жылжу процесстерінің ерекшеліктері мен пайда болу заңдылықтарын анықтау;

• жұмыс алаңындағы тау жыныстарының деформациясы мен жылжуларын есептеудің әдістерін табу;

• жер асты жұмыстарының құрылыс обьектілеріне, табиғи және т.б. обьектілерге кері әсерін тигізуін төмендету жолдарын іздестіру.

Тау жыныстарының жылжулары мен деформациясын болжау бұл процесстердің пайда болу және жылжу мен деформация көлемін анықтау болып табылады. Пайдалы қазбаларды жобалау кезінде жылжу процессін басқа процесстермен (жабынды басқару әдістері, бекіту жұмыстарының типі мен параметрлерімен) бірген жобаланады. Тау жұмыстарының қауіпсіз жүргізілуі, пайдалы қазбалардың толық алынып шығарылуы, және жылжу болуы мүмкін аймаққа кіретін ғимараттар мен объектілердің, су қоймаларының қауіпсіздігі басты назарда болуы тиіс.

Жер асты жұмыстары жүргізілген аймақтардың жер бетінде нүктелердің бір тексіз жылжуымен үлкен көлемде шұңқырлар (жылжу мульдасы) пайда болады. Осы пайда болаған шұңқырларға жауын – шашын, груттық сулар, қар сулары толып, грунттың одан әрі отыруына әкеліп соқтырады.

1.2 Терминдер мен көрсеткіштер

Жер асты жұмыстары нәтижесінде жылжуға ұшыраған тау жыныстарының бөлшегін тау жыныстарының жылжу аймағы деп аталады. Ал жер асты жұмыстары нәтижесінде жер бетіндегі жылжуға ұшыраған тау жыныстарының учаскесін жер асты жұмыстарының әсер ету зонасы немесе жылжу мульдасы деп атайды.

- шекара бұрыштары, - жылжу бұрыштары, - толық жылжу бұрыштары, - максималды отырымдылық бұрышы.

Сурет 1. Жер бетінің жылжу мульдасы және жылжу процессінің бұрыштық параметрлері

Жылжу мен деформацияның максималды көлемі жылжу мульдасының жер бетінің максималды отырымдылық нүктелері арқылы өтетін басты қимасында (мульданың вертикаль және пласттың көлденең қимасында) жинақталады. Жылжу мульдасының басты қимасының вертикаль көрінісі арқылы жылжу процессінің барлық бұрыштық параметрлері анықталады.

Жер асты жұмыстарының әсер ету зонасы, яғни жылжу мульдасының шекарасы шекара бұрыштарымен () анықталады. Шекара бұрыштары тау жұмыстары жүргізу нәтижесінде горизонталь түзулерден және қазба жұмыстарының төменгі мен жоғарғы жер бетіндегі шекарасын қосатын түзулерден пайда болған аймақ. Қабырғаларының қисаюы мен созылуы 0,5*10-3 шамасынан астпауы тиіс.

Жылжу бұрыштары () жылжу процессінің негізгі параметрлерінің бірі болып табылады. Жылжу бұрыштарының мәліметтерін жер бедерінің қуіпті жылжу зонасын анықтауда, ғимараттар мен үймереттер және т.б. объектілерді қорғау үшін қалдырылатын целиктардың мәліметтерін анықтауда қолданылады.

Жер бетіне қауіпті әсерін тигізуі мүмкін аймақтың шекарасы ретінде еңістігі i = 4*10-3, қисықтығы К = 0,2*10-3, созылуы ε = 2*10-3 (реперлердің орташа арақашықтығы 15 – 20 м болғанда). Қауіпті мульда зонасының шекарасын анықтайтын жылжу бұрытары: β – пласттың құлаған жағындағы, γ – пласттың көтерңлген жағындағы, δ – пласттың созылуы бойындағы бұрыштырды анықтайды. Жылжу бұрыштары мен шекара бұрыштары техникалық мағынаға ғана ие екенін ескеру керек. Оларды тау жыныстарының жылжу процессі болатын жазықтық деп қарастыруға болмайды. Мұндай жазықтықтар тау жыныстарының массивында мүлдем болмайды.

Жылжу бұрыштары жер бедерінің толық зерттегеннен кейін ғана анықталады. Жер бедерінің максималды отырымдылық көрсеткіші қазып алынған кеңістіктің көлемінің үлкеюіне қарамастан тұрақтылығымен ерекшеленеді. Пласттардың көлбеу орналасуымен мульданың тегіс табаны пайда болады, ал мульда қима суретте эллипс тектес формаға ие. Жер бетінің толық емес зерттеу мульданың қимада ойық табыны көрінеді, сондай – ақ максималды отырымдылық көрсеткіштері қазып алынған кеңістіктің көлемінің үлкеюіне қарай өсуімен ерекшеленеді. Жер бетінің жылжу мульдасына қарай оның жылжу және деформациясының өлшемдері басты қималарында өзгереді.

Толық жылжу бұрыштары: ψ1 – құлау бұрышы, ψ2 – көтерілу бұрышы, ψ3 – пласттың созылуы бойынша бұрышы. Ішкі салыстырмалы түрде қазып алынған кеңістік палстың бұрыштық жазықтығы және қазылатын кеңістік пен жазық мульда табанының шекарасымен қосатын түзулердер тұрады. Іс жүзінде толық жылжу бұрыштары тау жыныстарының және жер бетіндегі толық зерттеулер зонасын анықтау үшін қолданылады.

Мульданың жазық табаны болмаған жағдайда жер бетінің максималды отырымдылық нүктесін пласттың құлау жағынан горизонталь түзу және қазып алынған аймақтың ортасы мен максималды отырымдылық нүктесін қосатын түзуден пайда болатын максималды отырымдылық бұрышымен - ϴ анықталады.

Жер бетінің толық емес зерттеу кезіндегі максималды отырымдылық нүктесі немесе толық зерттеу кезіндегі мульданың жазық табанының басы мен мульда шекарасының арасындағы жылжу мульдасының учаскесі жарты мульда ұзындығы деп аталады. L1 құлауы бойынша, L2 көтерілуі бойынша, L3 созылуы бойынша ұзындығы.

Су объектілері (өзендердің, каналдардың, су қоймаларының т.б.) астындағы пайдалы қазбаларды қазып алу жер асты жұмыстарын судың әсерінен қорғау және су объектілерін жер асыт жұмыстарының кері әсерінен қорғау шараларын жүргізе отырып іске асырылады. Жер асты жұмыстарының нәтижесінде жер бетіндегі жыныстардың арасында жарылыстар пайда болу мүмкін, бұл жарылыстарды және су өткізетін жарықтарды қазу жұмыстарын жоспарлау кезінде міндетті түрде ескерілу керек.

Жарықтардың сыртқы шекаралары жылжу мульдасында жарық бұрыштарымен контурланады. Жарық бұрыштары – горизоталь түзулер және қазба шекарасы мен жылжу мульда шекарасына ең жақын жарықты қосатын түзу (β” және γ” – қимада созылу бағата бойынша өзара қиылысады) арасында пайда болған қазылған кеңістіктің сыртқы бұрыштары.

1.2 Карьерлер мен отвалдарды бақылау технологиясы

Ашық тау қазба жұмыстарындағы маркшейдерлік түсіріс жұмыстарының негізгі обьектілері болып тау-кен кәсіпорын отводы аясындағы рельфтер мен ауданның жағдайы,тау-кен қазбары (траншеялар,уступтар,дренажды өндірулер),жарылыс жұмыстарынан кейінгі тау массасының құламалары,еңіс сызығы,қазбаларды геологиялық зерттеу жұмыстары,транспорттық жолдар,электр жүйесінің жолдары,әр түрлі құрылыстар,өндіру жұмыстарын қамтамасыз ететін ғимараттар мен механизмдер,пайдалы қазбаларды өңдеу мен байыту жұмыстары жатады.

Түсіріс жұмыстарын GPS арқылы спутниктік әдісімен,әуе және жер бетіндегі фотограметриялық түсірістер және тахеометриялық түсірістер тәсілі арқылы жүргізіледі.

Түсіріс жқұыстарының кезеңдері ашу және өндіру жұмыстарың көлеміне байланысты анықталады.Үлкен және орта тау-кен кәсіпорындарында түсіріс жұмыстарын ережеге сай ай сайын жүргізіледі.Үлкен емес көлемдегі түсіріс жұмыстарын әр тоқсан сайын жүргізілуі мүмкін.Түсіріс тәсіліне қарамастан түсіріс нүктері нәтижесіндегі алынған анық контурлар орны,түсіріс базистері мен стереопар планда 1 мм ден аспауа қажет,ал анық емес контурларда -1,5 мм.Пикеттердің биіктігінің әр-түрлілігіне 0,4 м-ге дейін рұқсат етіледі.

Түсіріс жұмыстарының ең оқтайлы және өнімді тәсілі болып GPS арқылы спутниктік түсіріс саналады.Жоғаргы дәлдігі және жұмыс кезіндегі мобилділігі арқылы тірек торларының жоқ болуына қарамастан тау-кен жұмыстарының жедел жоспарын құруға мүмкіндік береді және маркшейдерлік қызметтегі жұмысшылардың жоғарғы біліктілігін қажет етпейді.

Отвалообразовании кезіндегі маркшейдерлік жұмыстар құрамына бос жыныстар ауданын дайындау жұмыстраы,сапасыз кендерді және пайдалы қазбаларды;тау массасын тасымалдау үшін тасымалдау жолдарын жобалау жұмыстары;отвалды кезеңді кезеңмен түсірісін жасау,отвал деформациясын бақылау жасау жатады.

Отлав асты ауданын дайындау жұмыстарына осы аймақтың 1:1000 және 1:5000 масштабына сәйкес графикалық құжаттама дайындау жатады. Оптикалық теодалитті қолдану кезіндегі отвал көлемі 100000 м3 болған жағдайда кұрылғы мен нүкте арасындағы ара қашықтық 60 м-ден аспауы қажет, ал үлкен көлемдерде-100 м.Отвалдың қиын беті жағдайында бұл ара қашықтық 6-10 м-ге дейін төмендейді.

2 Бұрғылау - қопару жұмыстарын жүргізу кезіндегі маркшейдерлік жұмыстар.

Карьердегі бұрғылау - жарылыс процесі көп еңбек сіңіруді және қауңпсңздңк ережелерін қатал сақтауды талап ететін жұмыстар қатарына жатады (сурет 1). Оның барлық кезеңдері (далалық және камеральдық жұмыстар) маркшейдерлік қамтамасыз етуді қажет етеді. Бұрғылап – жару жобасын жүзеге асыру барлық қатысушылардан (геологтар, маркшейдерлер, бұрғылаушылар және жарушылар) дәл ұйымдасқан және бір – бірімен байланысып жұмыс істеулеріне тікелей байланысты.

Сурет 2. Карьердегі жаппай жарылыс.

Бұрғылау – жарылыс жұмыстарын (БЖЖ) маркшейдерлік қамтамасыз ету – жару жұмыстарының жобалық, кен – геометриялық шамаларын, сапалық және сандық көрсеткіштерін анықтау, жаппай қопарудан кейінгі тау жыныстарын түсіндірімдеу болып саналады. БЖЖ пәрменділігін, қопарылған күйдегі көлемін, қопарылатын блоктың негізгі массивтен қандай бұрышпен айырылғанын, қанша жерге жайылғанын, жарылу сызығы мен қопарылғанын (әр ұғыманың өнімділігі), қанша қопарғыш зат кеткендігін, қопарылған жер табанының тегістігін анықтау маркшейдерлік қызметке жүктелген жұмыстың күрделі, жауапты және қауіпті екендігін көрсетеді.

Карьерлердегі бұрғылап – жару жұмыстарын (БЖЖ) ұйымдастыру төмендегі ретпен орындалады:

1. Жарылыс жобасын жасау үшін қажетті мәліметтерді даярлау (БЖЖ жүргізілетін блокта геологиялық – маркшейдерлік түсірімдер және оның негізінде тау жыныстарының, кеннің сипаттамаларын көрсететін блоктың планын жасау). БЖЖ жобалауды сол аймақтың 1:1000 немесе 1:500 масштабтағы планы жасалады.

2. Жобадағы барлық ұңғымаларды қопарылыс алаңының бетіне көшіру және орындарын белгілеу.

3. Ұңғымалардың тереңдігін анықтау, олардың жоба тереңдігінен артық үңгілену шамасын есептеу, ұңғымалар арасының, олардың қатарларының ара қашықтарын және қопарғыш заттардың (ҚЗ) көлемін анықтау.

4. Жарылыс ұңғымалары бұрғыланғаннан кейін маркшейдерлік түсірім нәтижесінде қопарылатын блокың орындалу планы мен қимасын жасау.

5. Бұрғыланған ұңғымалардың тереңдігін анықтап, олардың жобаға сәйкестігін тексеру.

6. Жарылыстан кейін қайтадан маркшейдерлік түсірім жүргізу, қопарылған тау – кен жыныстары қоспасының көлемін анықтау, жарылыстың нәтижесін шығару.

БЖЖ кезіндегі маркшейдерлік түсірістер кезінде, маркшейдер кемесрдегі жарылыс ұңғымаларының бірінші қатарын қарсы жатқан кемер беткейінің профильін түсіреді. Профильдік түсірімдеудің мақсаты – бірінші қатардағы ұңғымаларға қажетті ҚЗ-дың салмағын есептеу үшін, кемердің негізгі геометриялық параметрлерін анықтау.

Бұл түсірістерді, қауіпсіздік ережелері бойынша, қия бетінде рейка ұстаған жұмысшының тұруына рұқсат етілмейді. Мұндай жағдайда, өлшеу жұмыстары қия беттің ерекше нүктелерін эклиметр мен рулетка арқылы жүргізіледі. Эклиметрді қолданып, маркшейдер кемердің жоғарғы (төменгі) жиегінен кемер беткейінің ерекше нүктелерін нысаналап бағытының көлбеу бұрыштарын өлшейді. Арақашықтықтарын өлшеу үшін рулеткаға (жіпке) шар тәрізді жүкті байлап, оны кемер бойымен төмер түсіреді. Кемердің төменгі жағында (қауіпсіз жерде) тұрған жұмысшы жіпті керіп, жүкті нысаналанған нүктеге орналастырады, ал маркшейдер рулеткамен арақашықтықты анықтайды.

а – эклимер арқылы, б – телескопиялық штанга арқылы

Сурет 3. Кемер беткейінің түсіру схемасы

Телескопиялық штанга мен рулетканың көмегімен керт пешті профильдік түсірісте штанганы кемердің жоғары алаңына нормаль етіп орнатады. Штанганың шетінен ролик арқылы жүгі бар рулетканы кемердің төменгі жиегіне түсіреді. Мұнда екі координата өлшенеді: телескопиялық штангадан – горизонталь арақашықтық және рулетка арқылы – вертикаль, яғни штанганың ұшынан керпештің бетіне дейінгі ұзындық.

Жарылыс біткеннен кейін, маркшейдер қопарылған тау жыныстарының көлемін, қопсу коффициентін, ұсатылу деңгейін, аршылған жер аумағын және т.б. шамаларын анықтайды.

Бүгінде маркшейдердің атқаратын осындай ауқымды жұмыстары жеңілденіп, карьердегі БЖЖ маркшейдерлік қамтамасыз ету компьютелік жолға қойылған. Бұрғылау – жару процессіндегі жұмыстарды автоматты түрде есептеу және модельдеудің жетекші фирмалар жасаған бағдарламалары ( Datamine, Ұлыбритания; Techbase, АҚШ; Gemcom, Канада; ВИОГЕМ, Ресей және т.б.) бар және олар Қазақстан кәсіпорындарында кеңінен қолданылуда.

Бұл бағдарламалар БЖЖ-ға қажетті жоғарыда айтылған құжаттардың барлық түрлерін құрастыруға және редакциялауға, мәліметтер қорын жинақтауға сонымен қатар маркшейдерлік міндеттерді шешуге мүмкіндік береді. Мұндағы геологиялық, маркшейдерлік, бұрғылау – жару мәліметтері блокты сканерлеу суреттерінен және лектронды тахеометрмен жүргізілген түсірімнің нәтижелерін компьютерде өңдеуден алынады.

БЖЖ – ын компьютерлік жобалау мен маркшейдерлік қамтамасыз етуді жалпы схемасында екі кезең көрсетілген: бұрғылаудың және блокты жарудың жобаларын карьерде автоматты режимде жүзеге асыру. Мұндағы жобалау технологиясы компьютерде, ешқандай кағазсыз жүргізілерді. Монитордағы ұңғымаларды орналастыру мен қопарылатын блокты модельдеудің бейнелерін экранда курсор арқылы редакциялауға, масштабын өзгертуге, жекелеген бөліктерін түзетуге болады.

Жаппай жарылыстан кейін қайтадан маркшейдерлік түсіріс жүргізіледі, қопарылған блоктың қимасы жасалынады және қопарылған жыныстары қоспасының көлемі, қопсу коэффициенті, ұсатылу деңгейі және т.б. анықталады, сонымен қатар БЖЖ нәтижесі бойынша есеп беріледі.

Сонымен қатар, карьерлерде БЖЖ жүргізуде қолданылатын бұл бағдарлама, нәтижелері бұрғылап жаруда қолданылатын көптеген есептерді ( кері геодезиялық есеп, кері және тура геодезиялық қиылыстырулар, тахеометриялық түсіріс журналын өңдеу) шешуге мүмкіндік береді.

Карьердің барлық блоктарындағы қопрылған тау жыныстары қоспаларын тазалап болғанша, есеп беру мезгіліне ( айсайын) тиелген тау жыныстарын көлемін маркшейдер қолма – қол есептеп немесе қопсыманы маркшейдерлік толықтыру түсірімдері нәтижелерімен анықтап отырады.

3 Тау қазбаларына бағыт беру

Тау-кен өндірісі кәсіпорындарының құрылысын жүргізгенде және пайдаланған кездегі маркшейдерлік қызметтің ең маңызды жұмыстарының бірі- ол тау-кен қазбаларының жобадағы орындарын жергілікті жерде қамтамасыз ету.Осыған байланысты маркшейдер техникалық жобаға немесе тау-кен жұмыстары дамуының календарлық планына сәйкес, әрбір қазбаның орнын анықтайды, жұмысты жүргізудің тапсырмасын дайындайды, жобадағы бағыттарды жер астына көшіреді, қазбаның жүргізілуінің жобада берілген бағытқа, профиль көлбеулігіне және қазбаны бекітудің паспортына сәйкестігін қадагалайды.

Атқарылатын осы жұмыстардың ішіндегі маркшейдердің ең жиі қадағалайтыны тау-кен қазбаларына горизонталь және вертикаль жазықтықтарда бағыт беру жұмыстары.Бағыт берудің түрі мен әдісі өндіріс жағдайына және қазбаның атқаратын міндетіне, кен қабатының жатыс элементтеріне және т.б. факторларға байланысты болып келеді.

Кен қазбаларына белгілі бір жазықтықта бағыт беру үшін маркшейдер есептеу жұмыстарына қажет пункт координаталарын (x,y,z) білуі керек және жобаланатын бағыттардың дирекциондық бұрыштарын, бағыттар арасындағы бұрыштың, сызықтық көлбеу бұрышын, көлбеу ұзындықты және оның горизонталь, вертикаль жазықтықтардағы проекцияларын және т.б. анықтау сияқты есептерді шеше білуі керек.

Маркшейдерлік практикада кездесетін бірнеше есептердің шешу жолдарынан мысал келтірелік.

1. Төмендегі 3 а-суретінде А және В пункттерінің координаттары, яғни А және В берілген делік.Осы мәліметтерге сүйене отырып АВ бағытының дирекциондық бұрышын - ; А мен В пункттерін қосатын сызықтың горизонталь проекциясын және ұзындығын; АВ-ның көлбеу бұрышын анықтау былайша орындалады.

АВ – ның дирекциондық бұрышы төмендегі формуламен есептеледі

Сызықтың горизонталь проекциясы келесідей анықталады

Сурет 4. Схемалар: а – кері есепті шешу, б – бағыттар арасындағы бұрышты анықтау, в – екі түзудің қиылысқан нүктесінің координатасын анықтау

АВ сызығының көлбеу бұрышы келесі формуламен есептеледі

мұндағы, s – А және В пункттері арасындағы S ұзындықтың горизинталь проекциясы.

АВ сызығының ұзындығы келесі формуламен анықталады

Есептеу дұрыстығы келесі формуламен тексеріледі

4 Жоғарыдағы 3 б – суретте дирекциондық бұрыштар белгілі екі қиылысқан сызықтар (АВ және ВС) берілген. Осы мәліметтер арқылы жүріс бойынша оң және сол жақтарында жатқан бұрыштарды (βоң және βсол) анықтау келесі формулалар арқылы анықталады.

5 маркшейдердің күнделікті жұмысында екі бағыттың қиылысқан нүктесінің координаталарын анықтау, яғна АЕ және CG түзу сызықтарының қиылысқан нүктесін D (3 в – сурет) анықтау қажет болады. Айтылған екі түзудің қиылысқан D нүктесінің координатасы BCD үшбұрышын шешу арқылы анықталады.

Дирекциондық бұрыш - аСВ келесі формуламен алдын ала анықталады

СВ қабырғасының ұзындығы келесі формуламен анықталады

Ал тау – кен қазбаларына бағыт беру маркшейдерлік аспаптар арқылы жүзеге асырылады. Бағыт беруде, бағыттың түріне, қазбаның атқаратын міндетіне және дәлдікке қойылатын талапқа байланысты қажетті аспап таідалады.

Жер асыт қазбаларында жобада көрсетілген, кеңістікте орналасу тәртібі қатаң сақталынуы керек. Әртүрлі қателік көздерінен сақтану үшін маркшейдер түсірім нәтижелерін жобадағы шамалармен салыстырып отырады. Жобадан ауытқулар шектік шамалардан аспауы керек, ал асып кеткен жағдайда шұғыл шаралар қолданылады да, ол жерге түзетулер енгізілуін маркшейдер бұл жұмысқа жауапты қызметкерлерден талап етеді.

3.1 Тау-кен қазбаларына вертикаль жазықтықта бағыт беру

Тау-кен қазбасының ылдилығына немесе көлбеу бұрышына байланысты, вертикаль жазықта бағыт беруде әртүрлі тәсілдер қолданылады

Көлбеу бұрышы 5-6-қа дейінгі (i=0,1) қазбаларда вертикаль жазықтықта бағыт беру нивелир, деңгейлері бар қалып, ватерпас және жарық сәулелі және т.б. аспаптар арқылы жүзеге асырылады.Бағыт беруде нивелирді қолданғанда қазбаға , аралары 1-1,5 м қабырғалық (бүйірлік) реперлер орнатылады. Мысалы, вертикаль жазықтықта бағыт беру үшін рельстің басынан биіктігі d жерден қазба қабырғасына R репері орнатылады.

Сурет 5. Жер асты қазбасына бүйірдегі (қабырғадағы) реперлермен вертикаль жазықтықта бағыт берудің схемасы

Оның абсолют биіктігі нивелирлеу арқылы анықталады және ондағы рейкадан а- есебі алынады. Одан кейін R реперінен 5-6 м қашықтықта қазба қабырғасына А нүктесі белгіленеді. R реперіндегі тұрған рейкамен А нүктесі арасындағы арақашықтық өлшеп, берілген көлбеулік бойынша биіктік өсімшесін h= есептейді. Содан кейін А нүктесінен төмен қарай a+h шамасы салынып, R репердің орны анықталады және реперлерінің арасына жіп керіп қойсақ, онда ол жіптің рельстен биіктігі біркелкі болады, яғни жобадағы көлбеулік сақталады.Осылайша қазба қабырғасына бекітілген R және R жармасы берілген көлбеулікті көрсетеді.

Көлбеу бұрыштары 6-тан жоғары кен қазбаларын жүргізуде теодолит қолданылады. Теодолит арқылы бағыт беруде, оны белгілі маркшейдерлік нүктеге орнатып, вертикаль дөңгелегіне жобадағы қазбаның көлбеу бұрышы қойылады. Одан кейін көздеу сәулесінің жармасына тіктеуіштер іліп, олардың сәулемен қиылысқан нүктелері белгіленеді.

Сурет 6. Вертикаль жазықтықта теодолит арқылы бағыт беру

Лазерлік сәуле арқылы бағыт беруде ЛВ-5М көздегіші, нивелир-көлбеуөлшегіш (7.6-сурет) және т.б. аспаптар қолданылады.

Сурет 7. а- ЛВ-5 лазерлік көздегіш; ә-нивелир-көлбеуөлшегіш

ЛВ-5 лазерлік визир тек кен қазбаларына бағыт берумен ғана шектелмейді, оның қызмет көрсету ауқымы өте кең. Бұл аспап арқылы метродағы өткелдер мен щиттерге 10-қа дейінгі көлбеулікте бағыт бере алады.

Сурет 8. Ватерпас

Вертикаль жазықтықта қазбаның көлбеу бұрышы, ылдилығы ватерпаспен тексеріледі (7.7-сурет). Ватерпас бір-біріне перпендикуляр қағылған екі кесек-ағаштан жасалған, қарапайым рельстерді төсеуге өте қолайлы құрал. Ол: ұзындығы 2 м кесек ағаштан – 1,кіші кесектен – 2; тектеуіш – 3, штрих – 5 және биіктіктері әртүрлі (Hжәне H) ағаш қондырғылардан (4 және 6) тұрады.Ватерпастың көлбеулігі мына қатынас (H- H)/ арқылы анықталады және ол осы ватерпас үшін тұрақты болады.

Мысалы, H=0,04м, H=0,02м және кесек ағаштың ұзындығы 2м болғанда, көлбеулік мына формуламен анықталады.

Жол салу кезінде ватерпасы рельс үстіне қойып, берілген көлбеуге сәйкес ватерпастың забойға қараған жағын көтеріп немесе төмен түсіріп отырады.

Источник: портал www.KazEdu.kz

Каталог учебных материалов

Свежие работы в разделе

Наша кнопка

Разместить ссылку на наш сайт можно воспользовавшись следующим кодом:

Контакты

Если у вас возникли какие либо вопросы, обращайтесь на email администратора: admin@kazreferat.info