Қыпшақ тілдік тобына жататын түркі тілдері лексикасының зерттелуі

Заказать работу

Мазмұны

Кіріспе ............................................................................................................

3

І.

Қыпшақ тілдік тобына жататын түркі тілдері лексикасының зерттелуі

1.1

Ономастикалық зерттеулер ..........................................................................

6

1.2

Синонимдердің зерттелуі .............................................................................

14

1.3

Омонимдердің зерттелуі ..............................................................................

18

1.4

Антонимдердің зерттелуі .............................................................................

23

1.5

Фразеологизмдердің зерттелуі ....................................................................

28

ІІ.

Қыпшақ тілдік тобына тән фразеологиялық параллельдер

2.1

Қазақ, қарақалпақ және ноғай тілдеріндегі фразеологиялық параллельдер .................................................................................................

2.2

Башқұрт және татар тілдеріндегі фразеологиялық параллельдер ............

2.3

Құмық, қарашай-балқар және қырымтатарлары тілдеріндегі фразеологиялық параллельдер ....................................................................

Қорытынды ....................................................................................................

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ................................................................


Кіріспе

Жұмыс тақырыбының ғылыми теориялық және практикалық маңызы, оның өзектілігі. Қазіргі таңда әрбір халықтың өзін-өзі тануға деген құлшынысы айырықша. Осыған қатысты түркі халықтары да өзінің өткенін, бүгінгісін қайта саралап, тілін, дінін қайта жаңғыртып, рухани қазынасын, тарихын, халықтық төлтума болмысын қалпына келтіруге ұмтылуда.

Осы кезге дейін дыбыстық, грамматикалық тұрғыдан сөз болып жүрген жақын туыстас тілдердің фразеологиялық параллельдерін осылайша салыстыра отырып зерттеу қазақ тіл біліміндегі тарихи лекикология, тарихи фразеология салаларын тың деректермен толықтыра түседі, сол арқылы тіл білімінің тарихи фразеология саласын теориялық тұжырымдармен байытып, оның келешек бағыты мен бағдарын айқындауға мол мүмкіндік береді.

Ғылыми зерттеуде қол жеткізілген нәтижелер жоғары оқу орындарының филология факультеттерінде «Түркітануға кіріспе», «Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы», «Тарихи грамматика», «Қазақ тілінің тарихи лексикологиясы», пәндері бойынша дәріс оқуда көмекші құрал бола алады. Сондай-ақ зерттеу барысында жинақталған фразеологизмдерінің мол қоры түркі тілдерінің сөздіктерін жасауда пайдаланылуы мүмкін.

Бір кездерде біртұтас географиялық кеңістікті сан ғасырлар бойы көшпелі өмір салтына негізделген бір ғана мәдениеттің өкілдері болып саналатын түркі халықтарының дүниетанымы да уақыт көшімен бірге өркендеп, өсіп түрлі салалық, сапалық өзгерістерге ұшырасады. Жалпы бір негізден тараған тілдердің өзі түрлі ішкі, сыртқы факторларға байланысты негізгі тілдің белгілерін бірдей дәрежеде сақтай алмауы лингво-эволюцияның заңдылығы екендігін ескере отырып, түркі лексикасының бүгінгі тарихи-танымдық сипатын жіті саралау қажеттігі туындайды. Себебі, қазіргі қыпшақ тобына енетін тілдердің бір бөлігінің негізінде оғыздық сипаты бар көне бұлғар тілінің жатуы, қыпшақтану процесінен кейін де басқа туыстас тілдермен қатынаста болуы, олардың лексикалық қорындағы, грамматикалық құрылымындағы қыпшақтық қабаттың өзгерістерге түсуіне алып келді. Ол өзгерістердің қыр-сырын танытатын құнды дереккөздер халық тілінде халықтың тарихымен бірге екшелген сөз тарихи даму ерекшеліктерін өз бойында сақтап отырған осындай сөз маржандарын семантикалық, құрылымдық, танымдық жағынан салыстыра зерттеу түркі дүниетанымындағы, мәдениеті мен болмысындағы, рухани әлеміндегі, тіліндегі түрлі өзгерулердің табиғатын зерделеуге мол мүмкіндіктер ашып беретіндігі жұмыстың өзектілігін танытады.

Ғылыми еңбектерде лексиканың көне қабаттарынан келе жатқан сөздердің фразеологизмдерге қатысудағы мүмкіндігі кең екендігі орынды айтылып жүр. Алайда, түркі тілдерінің жүйесінде лексикалық қабаттарының фразеологизмдерге қатысу мүмкіндігі салыстырмалы тұрғыдан арнайы сөз болған емес. Демек, зерттеудің лексикасының көне қабаты болып табылатын соматизмдердің, зоонимдердің, нумеративтердің, түр-түс атаулары тірек болған фразеологиялық параллельдерді салыстырмалы тұрғыдан сөз етуі де дипломдық жұмыстың өзектілігін танытады.

Сонымен қатар, қыпшақ тілдік тобына тән фразеологиялық параллельдерді зерттеу түркі тілдерінің тамырластығын ғана танытып қоймайды, жалпы түркі халқының менталдық ерекшелігі мен түркілік таным ортақтығының тарихи сабақтастығын терең тануға мүмкіндік береді.

Қыпшақ тілдік тобына тән фразеологиялық параллельдерді зерттеу - түркі халықтарының ұлттық, мәдени, санасын барынша терең таныта отырып, жалпы түркілік менталитет ортақтығын сақтауға, сол арқылы бүгінгі түркі халықтарының тарихи, рухани бірлігін арттыруға да септігін тигізері сөзсіз.

Жұмыстың мақcаты мен міндеттері. Қыпшақ тобына енетін бірінші қазақ, қарақалпақ,ноғай, екінші татар мен башқұрт, үшінші құмық, қарашай-балқар мен қырымтатарларының өзара фразеологиялық параллельдерін анықтап талдау арқылы қыпшақ тілдік тобына тән фразеологиялық параллельдерді анықтау.

Осы мақсатқа жету үшін мынадай міндеттері шешу көзделеді:

- Қыпшақ тобы тілдерінің лексикасыны, фразеология саласындағы ғылыми-теориялық тұжырымдардың, зерттеулердің бүгінгі жағдайын, фразеологиялық сөздіктердің сипатын бағамдау;

- Түркі фразеологизмдерінің лексикасын компонентті талдау арқылы олардың құрылымындағы семалық ерекшеліктеріне талдау жүргізу;

- Түркі фразеологиясындағы өзге тілдермен қарым-қатынас салдарынан пайда болған тіларалық элементтердің, калька фразеологизмдердің табиғатын саралау;

- Қыпшақ тобы тілдеріндегі фразеологизмдердің біртектес тірек компоненттері негізінде соматикалық, зоонимдік, нумеративтік, түр-түстік түрлерін құрылымдық семанткалық тұрғыдан талдау:

- Қазіргі қыпшақ тобы фразеологизмдерін семантикалық топтарына қарай саралау арқылы, қыпшақ тілдік тобына тән фразеологиялық параллельдерді анықтау.

Жұмыстың мақұлдануы. Диплом жұмысы тақырыбы бойынша Еуразия Гуманитарлық институтында 2014 жылғы 17-18 сәуірде өткен «Ғылым және жаңа ұрпақ» атты ЖОО студенттері мен магистранттарының ХVІ ғылыми конференциясында баяндама жасалып, жинақта мақала ретінде жарияланды. [68]

Жұмыстың әдіснамасы. Зерттеудің ерекшелігіне сәйкес туыстас тілдердің фразеологизмдерін кеңірек таныстыру мақсатында сипаттамалы әдіске кең жол берілді. Сонымен қатар, ғылыми талдаудың тарихи - этимологиялық, этнолингвистикалық, танымдық, компонеттік, құрылымдық, лексика-семантикалық анализдеу, синтездеу, статистика, салыстырмалы әдістер де қолданылды.

Жұмыстың зерттеу деңгейі мен теориялық негіздері. Түркі тілдерінде ортақ семантика, лексикалық және синтаксистік құрамы бірдей фразеологизмдер кездеседі. Бұл көне замандардағы түркі халықтарының тарихи және тілдік ортақтықтарының қолтаңбасы болып табылады. Қазіргі кездерде түркі тілдерінде лексикалық параллельдерді зерттеу мәселесі едәуір нәтижелерге қол жеткізді. Х. И. Суюнчев «Карачаево-балқарские и монгольские лексические параллели», В.И. Рассадин «О характере монгольско-казахских лексических параллелей», Альберт Катчиев «Некоторые осетино-тюркские лексические параллели (по материалам ИЭСОЯ)», Н. М. Будаев «Лексические параллели японского и карачаево-балкарского языков» т.б. Ал фразеологиялық параллельдер жайында З. Г. Ураксин «фразеологические параллели в башкирском и монгольских языках», С. А. Турдакунова «Фразеологические параллели в немецком и кыргызском языках», Қ. А. Мамаділ «Кейбір түркі тілдеріндегі фразеологиялық паралельдер туралы» бірқатар еңбектерде, мақалаларда қарастырылған.

Жұмыстың құрылымы. Кіріспеден, 2 – бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

1 Бөлім. Қыпшақ тілдік тобына жататын түркі тілдері лексикасының зерттелуі.

1.1. Ономастикалық зерттеулер.

Қазақ ономатикасының кейбір проблемалары, оны зерттеудің алғашқы адымдары жайлы көптеген орыс және қазақ ғалымдарының еңбектерінде әр кезде сөз болған. Мәселен, ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап кейбір қазақ есімдері, жер-су атаулары мен этнонимиясы жөніндегі аса құнды деректерді Ш.Уәлихановтың, сондай-ақ орыс ғалымдары П.П Семенов-Тянь-Шанский, Н.А Северцов, И.В Мушкетов, В.В. Радлов, С.У. Ремезов, П.И. Рычков, А.Е. Алектров, А.В. Левшин, Н.А. Аристов, П.С. Паллас, Г.Н. Потанин, А.Н. Харизинның еңбектерінен кездестіруге болады. сонымен қатар Кеңес дәуірінің 30-40 жылдары ономатикалық материалдарға қазақ ғалымдары да қызығушылық танытып, оның мазмұны мен тәсілдемесіне үлес қосқан Қ.К. Жұбановтың, С.А. Аманжоловтың, С. Алиевтің, Н. Баяндиндердің есімдерін атауға болады.

Қазақ ономастикасының, оның ішінде топонимика саласының ғылыми бағыт ретінде қалыптасуына бастауына географ-ғалым Ғ. Қоңқашбаевтың 1948 жылы "Қазақтың халықтық географиялық терминдері" атты тақырыпқа қорғаған кандидаттық диссертациясы мен осы тақырып төңірегінде жазылған көптеген мақалалары ұйытқы болды.

Еңбектерінде ғалым географиялық терминдердің шығу, пайда болу жайы, түсінігі, ерекшелік жақтары, монғол, араб тілден енгендердің типтері, халықтық, шаруашылық, тұрмыс жағдайларымен байланысты атаулардың шығуы сияқты мәселелерді қарастырған. Ол ең алғашқы " Қазақ географиялық атаулар сөздігі" атты топонимикалық еңбекті жарыққа шығарды (1963).

Қазақстан топонимдерін тарихи-лингвистикалық аспектіде, басқа туыстас тілдермен салыстыра тұңғыш зерттеген А. Әбдрахманов 1955 жылы кандидаттық диссертация қорғап, ғылыми дәреже алды. Ол осы диссертация негізінде 1959 жылы жеке монография жариялады. автор бұл еңбегінде Қазақстандағы ірі объектілік географиялық атаулардың ішінен 800-ден аса қала, ауыл, поселке, аудан және темір жол стансаларының атауларына талдау жасады. Авторрдың ерекше назар аударған мәселелері: топонимдердің жасалуындағы лексика-грамматикалық құбылыстар, топонимдердің лексикалық жүйедегі орны, топонимдерді лексика-семантикалық тұрғыдан классификациялау жұмыстары еді. Көптеген топонимдерге этимологиялық этимологиялық талдау жасап, тіл тарихына қатысты ойларын ортаға салды.

1954 жылдан Т. Жанұзақов қазақ антропонимдері жайлы зерттеу жұмыстарын жүргізіп, 1961 жылы "Лично-собственные имена в казахском языке" атты қазақ антропонимдері мәселесіне арналған алғашқы еңбегін жазды. Т.Жанұзақовтың "Қазақ тіліндегі жалқы есімдер"(1965) және "Қазақ есімдерінің тарихы" (1971) атты еңбектері қазақ ономтикасы ғылымын теориялық, фактологиялық мол материалдармен байытқан, бұрын-соңды зерттелмеген тың лексикалық қабат есімдер жүйесіне арналған.

Қазақ ономастикасының ұлттық лингвистик ғылымында дербес сала ретінде түпкілікті нық орнығуына Т. Жанұзақовтың 1976 жылы қазақ антропонимия, этнонимия, косминимия, зоонимия салаларын жан-жақты тілдік тұрғыдан, әсіресе этнографиялық деректерге молынан иек арта отырып зерттеген докторлық диссертациясы ұлттық ономастикадағы кезеңдік жұмыс ретінде бағаланатын айтарлықтай үлес болды.

Жетпісінші жылдары Е. Қойшыбаевтың "Краткий толковый словарь топонимов Казахстана" (1974), О. Сұлтаньяевтың " Понятные непонятности" атты оқу құралы (1973), А. Әбдірахмановтың "Топониримика және этимология" (1975), "Қазақстан этнотопонимикасы" (1979) атты екі кітабы да ұлттық ономастиканың дамуына тілдік, тарихи-деректік тұрғыдан қосқан зор үлес боп бағаланады.

1984 жылы қазақ атауларынан сыр шертетін, тартымды тілмен жазылған ғылыми-публицистикалық сипаттағы екі кітап жарық көрді. Оның бірі белгілі жазушы Б. Нұржекеевтің "Өзендер өрнектеген өлке. Ел-жұрт, жер-су және Жетісу жайында тараулар" атты, екіншісі Е. Керімбаевтың " Атаулар сыры" (1984), осы жылдары " Тюркская ономастика" (1984), " Қазақ ономастикасының мәселелері" (1986), "Есіміңіз кім" (1989), " Орталық Қазақстанның жер-су аттары" (1989) атты кітаптар қазақ ономастикасының қоржынын толықтыра түсті.

1988 жылы Қазақстанның жер бедерін сипаттайтын географиялық атаулар мен апеллятивтік атауларды типологиялық аяда зерделеген Е. Керімбаевтың "Лексико-семантическая типология оронимии Казахстана" атты кандидаттық диссертациясында қазақ оронимдерінің ұлттық спецефикасы, атаулардың жасалуындағы халықтың тұрмыс-тіршілігі, мәдениетінің маңызы баса айтылады.

Тоқсаныншы жылдары «Қазақстан географиялық атауларының сөздігі.» Жезқазған облысы ( 1988), «Қазақстан географиялық атаулары. Ақмола облысы» (1988), Т. Жанұзақовтың авторлығымен «Атажұрт», «Отечество»(1988), В.Н. Попова авторлығымен «Павлодар облысының топонимдік сөздігі» еңбектері жарыққа шықты. Бұл кезеңде Қазақстан Республикасының жер-су атаулары түгел дерлік жинастырылып, тарихи-лигвистикалық, этнолингвистикалық сипатқа ие болды.

90-жылдардағы қазақ ономастикасында кезеңдік сипаттағы А. Әбдірахмановтың "Историко-этимологическое исследование топонимов Казахстана" (1991) және Е. Керімбаевтың " Этнокультурные основы номинации и функционирования казахских собственных имен" атты докторлық диссертациясында (1992) ұлттық ономастиконның басты салаларының фоно-морфологиялық, сөзжасамдық, құрылымдық деңгейлері мен лексикалық мазмұны этнолингвисикалық, ұлттық-мәдени тұрғыдан жан-жақты қарастырылды. Сонымен қатар Керімбаевтың зерттеуі шеңберінде қазақ жалқы есімдерінің номинация проблемалары, қызмет аясы мен коммуникативтік қатыс барысында қолдану ерекшеліктері ғылыми сипатқа ие болды.

2000 жылдан кейін ұлттық ономастиканың топонимдік, антропонимдік зерттеулермен қатар өзге де зерттелмеген салалары, ғылыми-теориялық аспектілері қолға алына бастады. Сөйтіп, С.Иманбердиева, Какимова қала кеңістігінің ономастикасын зерттеп, прагматонимия мен эргонимия салаларына қатысты кандидаттық диссертациялар қорғады. Б. Көшімова жалқы есімнің жалпылану, деонимдену үдерісін айқындауға арналған кандидаттық диссертация қорғады. А. Арысбаев қазақ топонимдерінің кумулятивтік қызметін (2005), Ж. Исмаилова Оңтүстік Қазақстан өңірінің жер- су атауларының қалыптасу, даму, қызмет ету ерекшеліктері мен соңғы жүз жыл ішіндегі динамикасын саралап берді (2006), араб тілінен енген кісі есімдері Ж. Ағабекованың кандидаттық диссертациясында (2005), А. Мақұлбековтың жұмысында топонимдер дыбыс уәжділік тұрғысынан зерделенген (2008). З. Абдуллина балалар әдебиетіндегі ономастикалық кеңістікті (2008), Н. Асылбекова кісі есімдеріндегі уәжділікті тарихи-тілдік парадигмада қарастырды (2008).

Қазақ тіл білімінде соңғы жылдары қорғалған диссертациялардың ішінен ономастиканы жаңа антропоөзектік парадигмада зерттеу, аталым теориясының негіздерін зерделеуге қатысты мынадай еңбектерді атауға болады: Г. Мадиеваның « Имя собственное в контексте познания» (2005), Б. Тілеубердиевтің « Қазақ ономастикасының лингвоконцептологиялық негіздері» (2006), А. Жартыбаевтың « Орталық Қазақстан топономиясының тарихи-лингвистикалық, этимологиялық және этномәдени негіздері» (2006), Қ. Айдарбектің « Қазақ терминологиялық аталымының ономасиологиялық аспектісі» (2009) атты докторлық диссертациялары. Бұл жұмыстарда қазақ ономастикасы мен терминологялық аталым теориясының бірқатар іргелі мәселелері қарастырылып, оң нәтижелерге қол жеткізілді.

Ономастиканың шеткері санатындағы "периферийный" маргиналды бөлігі нарықтық экономиканың ықпалынан замана талабына сай туындап, күн өткен молыға түскен эргонимдер тобы да зерттеу нысанына айнала бастады. Осыған орай сала бойнша С. Иманбердиеваның " Қала тағамхана атаулары" атты кандидаттық диссертация қорғалды (2001) [1; 16-30].

Болатбек Тілеубердиевтің "Қазақ ономастикасының лингвокогнитивтік аспектілері"(2006) атты монографиясында қазақ тіліндегі жалқы есімдер когнитивтік лингвистика мен лингвоконцептология тұрғысынан қарастырылады, ономастикалық концептіге когнитивтік категория ретінде сипаттама бере отырып, қазақ жалқы есімдерін зерттеудегі когнитивтік, лингвомәдени, семиотикалық аспектілер сөз болады. Жалқы есімдердің бойындағы рухани және материалдық мәдениетті ұлттық-танымдық тәжірибесімен сабақтастыра отырып, ментальді-когнитивтік түрдегі таңбалану ерекшеліктері анықталады [2].

Бекжан Әбдуәлиұлының «Қазақ антропонимжасамы» (2012) атты зерттеу еңбекте адам мен есімнің арақатынасы негізге алына отырып, кісі аттарының жасалуына тән белгілер антропонимжасам терминінің аясына топтастырылған және сөзжасамның дербес саласы ретінде қарастырылған. Антропонимжасамның дыбыстық тұлға, мағыналық болмыс, танымдық кеңістік секілді негізгі үш бағыты кешенді түрде тілдік және тілден тыс факторлар бойынша сараланған [3].

Татар ономастикасы ХХ ғасырдың аяғында айырықша жандана бастады. Бұл ретте Г.Ф. Саттаров, М.И. Әхмәтҗанов, Ф.Г. Гарипова, Л.Ш. Арсланов, А.Г. Шәйхулов, Х.Ч. Алишина т.б ғалымдардың татар ономастикасына қосқан зор үлесін ерекше атап өтуге болады. Солардың ең негізгілеріне тоқталып өтсек.

Татар ономастикасы Поволжья топонимикасы бойынша көптеген еңбектер мен монографиялар жариялаған атақты ғалым Г. Ф. Саттаровтың зерттеулерімен бай. Қазан Университетінің профессоры Г.Ф Саттаров Татар тілінің ономастикасына дамуына зор үлес қосты. «Антропотопонимия ТАССР»(1973) атты еңбегінде Татарстан антропотопонимиясын жүйеледі, аталмыш микросистеманың құрылымын ашты. Толық есімдердің фонетикалық және фонетика-морфологиялық өзгерістердің нәтижесінде пайда болған жалқы есімдердің нұсқаларын зерттеді. Жалқы есімдер мен тектерден құралған (шыққан) ТАССР тұрғылықты жердің атауларының мағыналарын ашты, сонымен қатар көне түркі жалқы есімдеріне талдау жасады. Г.Ф Саттаров жалқы есімдердің толық атаулары, және оның этимологиясы, қысқартылған, кішірейткіш, еркелеткіш нұсқалары көрсетілген татардың жалқы есімдерінің түсіндірме сөздігін құрастырып шығарды [4]. Г.Ф. Саттаровтың «Татарстан АССР-ның микротопонимиясы» атты еңбегі татар филологиясы бөлімінің студенттеріне арналған әдістемелік оқу құралы болып табылады. Бұл еңбекте микротопонимдер материалдарын жинақтау және арнайы курстың міндеттері , татар топонимдері қарастырылды. Г.Ф Саттаров «этапы развития и очередные задачи татарской ономастики» еңбегінде татар тілінің топономикасы және антропонимикасының туу тарихы, қалыптасуы мен қазіргі дамуы хақындағы мәселенің бетін ашты. Атақты түркітанушы Тенишев Э.Р аталмыш еңбектің ғылыми маңыздылығы жайында : «Ценной стороной работы является критическое освещение источников, а также трудов специальных и общего характера. Историю изучения татарской ономастики автор делит на три периода... Книга Г.Ф Саттарова, подводящая итоги достигнутым татарской ономастикой успехам и намечающая как ближайшие, так и более отдаленные ее задачи, несомненно ономатики в Татарской АССР» - деп өзіндік бағасын берді. [5;124-126]. Ғалымның тағы бір елеулі еңбегі – «Ни очен шулай аталган?» (1971). Бұл еңбек Татарстан АССР-ның аудандарының, қалаларының, және оның астанасы, көшелерінің географиялық атаулардың талдауларынан тұрады[6].

«Исеме‹ матур, кемнўр куйган?» (1989), «Татар исемнўре ни сойли?» (1998) атты монографияларда енгізілген, мұқият жинақталған, талданған татардың адам атаулары үлкен сөздікті құрайды. «Татар исемнэре ни сойли?» деген еңбегінде 15000 астам кісі аттары жарияланған. Ғалым Г. Ф. Саттаров антропонимдердің даму тарихын зерттей келе, генетикалық, лексика-семантикалық, сөзжасамдық және нормативтік анализдерін берді.

Татар ономастикасының негізін салушылардың бірі, Г. Ф. Саттаровтың шәкірті Ф. Г. Гарипова болып табылады. Ол бар ғұмырын татар гидронимиясын, топонимикасын, жалпы ономастика саласын зерттеуге арнады. Ғалым Ф. Г. Гарипова 1976 жылы « Казан арты гидронимиясе» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Ол өзінің диссертациясында Казансу, Мише , Шушма, Ашыт сияқты жер-су атауларын зерттеді [7]. Ал 1991 жылы « Татарстан гидронимиясе» деген тақырыпта докторлық диссертациясы қорғады. Ғалым тек татар гидронимиясын қарастырған жоқ, сонымен қатар ол 1992-1993 жылдары « Татар микротопонимнары» сөздігін жасап шығарды.

Татар топонимикасы бойынша Филология ғылымының докторы, профессор А. Г. Шайхулов Еділ-Урал аймағындағы топонимиясын , ал ғалым Р. К. Садыкова Ульяновск өлкесіндегі топонимияны, Х.Ч. Алишина Сібір татарларының топонимиясын (Тюмень облысы материалы негізінде) [8] зерттеді.

Ғалым Ф. Л. Мазитова татар тектерін, оның қалыптасу және даму тарихына, тектердің лексикалық негізі мен сөзжасамдық құрылымына талдау жасады. Көптеген татар тектерінің қалыптасуына татар тілінің диалектілері мен говорларының ықпалының күштілігін атап өтеді. Ғалым Ф. Л. Мазитова сегіз лексика-семантикалық топтан тұратын татар тектерінің классификациясын берді. Ф. Л. Мазитова татар фамилияларынң екі негізгі этнолингвистикалық қабаттарын бөліп көрсетеді: байырғы татар және кірме қабаттары [9].

Ғалым Х. Ф. Исхакова «Сопоставительная грамматика татарских и русских собственных имен» атты монографиясында типологиялық жағынан әр топқа жататын тілдер орыс және татар тілінің антропонимдерінің грамматикалық ерекшеліктерін сипаттады [10]. Ал татар есімдерінің фонетикалық ерекшеліктерін Л. Ф. Осипова өзінің кандидаттық диссертациясында қарастырды [11].

Сонымен қатар, татар ономастикасына үлес қосқан, статистикалық әдіс қолдану арқылы орындалған Г.Р. Галиуллина, Г.С. Тимирханованың кандидаттық диссертациясын ерекше атап өтуге болады. Зерттеуші Галиуллина «ХХ ғ. Қазан қаласының татар антропонимиясы» еңбегінде ХХ ғасырдағы Қазан қаласындағы жаңа туған сәбилерге қойған есімдердің себебін зерттеді, татар есімдерінің сандық динамикасы мен статистикасын көрсетті, татар кісі атауларының генетикалық қабаттарын анықтады. Ең көп тараған және сирек кездесетін есімдерді анықтап белгіледі. Автор сирек кездесетін есімдер қатарына көнерген архаизм есімдер, шын мәндегі архаизмдер, жаңарған архаизмдер, сирек неологизм-есімдер, ата-ананың сәтсіз ат қоюының нәтижесінде пайда болған, және жазылуындағы қателердің салдарынан есімдердің мағынасы мен этимологиясын анықталуы мүмкін емес сирек кездесетін есімдерді жатқызады [12]. Ғалым Г. Р. Галиуллина ұстазы, профессор Г. Ф. Саттаровтың жетекшілігімен 2009 жылы өзінің докторлық диссертациясын қорғады. Ғалым еңбегінде татар антропонимиясын лингвомәдени аспектіде қарастырып зерттеді [13].

Антропонимияға қатысты ғалым Г.С. Тимирханованың кандидаттық диссертациясын атап өтуге болады. Кісі атаулары мен тектердің қалыптасу алғышарттарын егжей-тегжейлі қарастырды, есімдердің қойылу себебі мен шартын анықтап, лексика-семантикалық және татар есімдері мен тектердің классификациясын берді. ХХ ғасырдағы « Набережная Челны» қаласының татар қісі атаулары мен тектерін тарихи-лингвистикалық зерттеуі нәтижесінде олардың жалпы татар антропонимикалық мұрасымен тығыз байланысын көрсетті [14].

Башқұрт тіл білімінде ономастика мәселесі ХХ ғасырдың елуінші жылдардың басында зерттеу нысанына айнала бастады. А. А. Камалов, Р. З. Шакуров, Ф. Г. Хисамитдинова, Т. Х. Кусимова, М. Г. Усманова, З. Ф. Габдрахманова, Г. Х. Бухарова башқұрт ономастикасның дамуына айтарлықтай үлес қосты. Башқұртстан су атауларын А. А. Камалов өзінің кандидаттық диссертациясында зерттеді [15]. Кейіннен ғалым «Башкирская топонимия» (Уфа, 1997) атты тақырыпта 1997 жылы докторлық диссертация қорғады. Ғалым бұл еңбегінде салыстырмалы және ареалды зерттеулер жүргізді. Ал ғалым Р. З. Шакуров «Топонимия бассейна реки Демы»(Мәскеу, 1973) атты еңбегінде башқұрт топонимдердің әсіресе сөзжасамдық құрылымына және тарихына назар аударады. Башқұрт тіл білімінде антропонимдерді ең алғаш Т. Х. Кусимова «Древнебашкирские антропонимы» (Уфа, 1975) атты кандидаттық диссертациясында қарастырды. Бұл еңбекте тұңғыш рет антропонимдерге толық лексикалық анализ жасалды. Сонымен қатар А. Шайхуловтың «Татарские и башкирские личные имена тюркского происхождения» (Мәскеу, 1978) атты еңбегінде тарихи тұрғыда башқұрт және татар антропонимдеріне салыстырмалы-типологиялық сипаттама берілді. Башқұр тіл біліміндегі антропонимдерге қатысты жаңаша бағытта зерттелген З. М. Раемгужинаның «Башкирский антропонимикон в свете языковой картины мира (аспекты формирования и особенности функционирования)» (2009) атты еңбегін ерекше атап өтуге болады. Бұл еңбекте автор башқұрт тілінің көлемді антропонимикалық материалдарда универсалды және ұлттық әлемнің көрінісі зерттеп, башқұрт антропонимдеріне этнолингвистикалық анализ жасайды. Сонымен қоса антропонимдерге генезис, құрылымы және семантикасы тұрғысынан сипаттама беріледі [16]. 1980 жылы тұңғыш « Словарь топонимов БАССР» атты топонимдер сөздігі жарыққа шықты. Негізгі құрастырушылары – Р. З. Шакуров, А. А. Камалов, З. Г. Ураксин, М. Ф. Хисматов.

Құмық тіл білімінде ономастика саласын тұңғыш зерттеген ғалым А. А. Сатыбалов болды. Ол 1936 жылы « Советское языкознание» журналында « К вопросу о личной ономастике у кумыков» атты мақаласын жариялады. Бұл мақалада құмық халқының кісі атаулары салт-дәстүрлерімен байланыстыра қарастырылады. Сондай-ақ кісі атауларының этимологиясына да ерекше назар аударады [17]. Құмық тіліндегі антропонимдерді кеңінен қарастырған - Н. Э. Гаджиахмедов. Ғалым «Личные имена кумыков: традиции, имянаречения, происхождение, семантика и грамматика» атты еңбегінде құмық антропонимикондарының қалыптасуы мен дамуы, құмық есімдерінің этнолингвистикалық қабаттары, кісі атауларының морфологиялық аспектілері қарастырылып, сондай-ақ құмық антропонимдерінің құрылымдық-сөзжасамдық классификациясы берілген [18]. Құмық антропонимдеріне қатысты Р. А. Мусаеваның «Кумыкская антропонимика :прозвища и полуимена» атты еңбегін атап өтуге болады. Бұл еңбекте автор құмық лақап аттарының лексика-семантикалық, грамматикалық және стилистикалық ерекшеліктерін анықтап, құмық тіліндегі лақап аттардың ғылыми классификациясын берді [19].

Құмық топонимдері тек осы 5-6 жылда ғана қолға алынып зерттеле бастады. Атап айтқанда құмық топонимдері Г. А. Джаватованың «Топонимика селения Нижнее Казанище Буйнакского района Республики Дагестан» (Махачкала, 2010) және З. А. Адукованың «Семантика и структура кумыкских топонимов»(Махачкала, 2013) атты кандидаттық диссертацияларда кеңінен қарастырылған болатын.

Қарашай-балқар ономастикасы ХХ ғасырдың алпысыншы жылдардың соңында жүйелі түрде зерттеле бастады. Мәселен, 1969 жылы П. С. Рототаевтың орографиялық объектілердің атауларымен « Краткий словарь горных названий Кабардино-Балкарии» атты еңбегі жарыққа шықты. Ал 1970 жылы Дж. Н. Коков пен С. О. Шахмурзаевтың « Балкар топонимикалық сөздігі» жарияланды. 1981 жылы Б. Х. Мусукаевтың « Топонимия высокогорья Балкарии» атты еңбегі дүниеге келді. Бұл балқардың географиялық атауларын лингвистикалық тұрғыда зерттеген тұңғыш монографиялық еңбек болып табылады. Сонымен қатар ғалымның тағы "Топонимы Балкарии" (Нальчик ,1981) еңбегінде Балқар елінің барлық топонимдер жүйесін сипаттайды, топожүйенің қалыптасу тарихы мен даму кезеңдерін белгілейді, олардың басты қабатын (топтарын) анықтайды, лексико-семантикалық топтар арқылы (бойынша) олардың классификациясын береді, сонымен қатар құрылымдық талдау, топонимдердің жасалу жолдарын саралап көрсетеді.

1982 жылы М. А. Хабичев « К гидронимике Карачая и Балкарии» деген кітабы жарық көреді. 2007 жылы жарық көрген Б. Х. Мусукаевтың « очерки балкарской ономастики» атты еңбегі кісі атауларының әр түрлі тобына, сонымен бірге топонимдерге де арналған.

Балқар топонимиясы негізінен зерттеу нысаны ретінде ХХ ғасырдың екінші жартысында қолға алына бастады. балқар топонимиясының құрылымы, семантикасы, этимологиясы мәселесіне арналған Л. И. Лавров, И. М. Мизиев, К. И. Мизиев, Ш. К. Акбаев, И. Х. Ахматова, М. А. Хабичева, С. Я. Байчорова, Б. Х. Мусукаев, Дж. Н. Коков, С. О. Шахмуразаев, С. А. Хапаев және т.б., ғалымдардың еңбектерін атап өтуге болады.

Қырымтатар ономастикасы бойынша мәліметтер өте аз. Жалпы қырым татарлардың антропонимдерін ғалым А. М. Эмирова алғаш қарастырып зерттеген. Ғалым өз еңбегінде «онимы являются кумулятивными знаками – в них скапливается разнородная информация об предмете, именем которого они являются: о месте его нахождения, о времени его создания, о языке именования, о народе, давшем ему это имя и оценившем его место в своей материальной и духовной жизни» [20; 232] деп ескертеді. Ғалым орыс тілінің әсерінен қырымтатар антропонимдерінің өзгерістерін қарастырды.

1.2. Синонимдердің зерттелуі

Тюркологияда синонимия мәселесіне ең алғаш татар тіл мамандары көңіл аудара бастады. Татар тілінің синонимдерін ғылыми тұрғыда зерттеу ХХ-ғасырдың 30-40 жылдардан бастау алады. Х.Салимның «Бездə синонимнар һəм алар өстендə эшлəү» мақаласы 1933 жылы «Магариф» журналында жарияланды. Аталмыш мақала татар тілінің синонимдеріне арналған алғашқы ғылыми еңбек болды. Х. Салим өз мақаласында сөздік қорды байытуға зор рөл атқаратынын ерекше айта келе, синонимге былайша анықтама береді: «Төрле социаль-экономик шартларда телнең тарихи үсеше нəтиҗəсендə барлыкка килеп, əдəби телдə тигез хокук алганмəгънəдəш сүзлəрне генə синонимнар дип əйтə алабыз».

Мақаланың қорытындысында ғалым татар тілінің синонимдерін айқындап, және оларға терең талдаулар жасап, синонимдер сөздігін құрастыру керектігін баса айтады.

1940 жылы Хангильдин В.Н татар тілінің синонимдерін зерттеуге арналған екі мақаласын жариялады. Автор бұл мақалаларында синонимдердің эксперссивті-стилистикалық қызметіне ерекше назар аударады. Сонымен қатар, Хангельдин В.Н татар тілінің синтаксистік синонимиясын қарастырып зерттеген. Осы ретте, татар тіліндегі синтаксистік синонимдер жайында С.М Ибрагимованың татар телендэ синтаксик синонимнар" зерттеу еңбегін атап өтуге болады (1976). Автор бір құрамды сөйлемнің синонимиясына ерекше назар аудара зерттеді.

ХХ ғасырдың 40-жылдар соңында синонимия мәселесі атақты татар филологы Ш.А Рамазановтың "татар тили буенча очерклар" монографиясында көрініс тапты.

Төл сөз және төлеу сөз материалы негізінде синонимика және стилистика жайында толық мағлұматты Қурбатов.Х «Татар теленең синтаксис һəм стилистика мəсьəлəлəре» атты еңбегінде береді.

Елуінші жылдардың соңында қазіргі татар тілінің синонимия мәселесімен филолог-ғалым Ш.С Ханбикова айналыса бастады. «Татар телендə синонимнар» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғайды. Ғалымның бұл еңбегі кейін монография ретінде жарыққа шықты. «Татар телендə синонимнар» монографиясы татар тілінің синонимиясы бойынша іргелі зерттеулердің бірі болып табылады. Ғалым Ханбикова синонимдерді екі топқа бөліп қарастырады: 1) лексика-фразеологиялық 2) грамматикалық синонимдер.

Ш.С Ханбикова ең алғашқы татар тіл біліміндегі синонимдер сөздігінінің (1962) авторы.

Соңғы жылдары Сафиуллина Ф.С татар тілінің синонимдерін зерттеп, жемісті еңбек етті.

1999 жылы Ханбикова Ш.С, Сафиуллина Г.С авторлығымен «Синонимнар сүзлеге» жарыққа шықты [21; 128-131]

Қазақ тіліндегі синонимдерді жүйелі түрде зерттеу, оның сөздігін құрастыру өткен ғасырдың елуінші жылдарының ортасынан басталады. Содан кейінгі жарты ғасырлық кезеңде синонимдерге қатысты тақырыпта бірнеше кандидаттық, докторлық диссертация қорғалды. Түркітану ғылымында ең алғашы арнайы синоним саласындағы ғылыми еңбек ғалым Ә. Болғанбаевтың монографиясы (1950) болып табылады[;128б]. Ғылыми жұмысының негізгі бағыты қазақ тілі лексикологиясы мен лексикографиясын зерттеуге арналған филология ғылымының докторы Әсет Болғанбаевтың "Қазақ тіліндегі синонимдер" атты монографиясы (1970) қазақ тіл біліміндегі іргелі ғылыми еңбек деп бағаланады. Оның құрастыруымен "Қазақ тіліндегі синонимдер сөздігі" 1962 жылы тұңғыш рет жарық көрді. Бұл сөздік 1975 жылы екінші рет басылып шықты. Ғалым өз еңбегінде қазақ тіліндегі синонимдік қатардың бәрінен гөрі етістікте, сондай-ақ зат есім мен сын есімде көбірек кездесетінін атап көрсетті. Оның еңбектерінде лексикалық синонимдердің сипаты, мағыналық реңктері, синонимдерді қолдану тәсілдері кең талданған [22].

Сонымен қатар М. Серғалиевтің «Етістікті сөз тіркестерінің синонимиясы» атты еңбегінде қазір қазақ әдеби тіліндегі синтаксистік сөз тіркестерінің синоним болу мүмкіндіктері қарастырылған.

Жалпы қазақ тіл білімінде сөздің әр алуан варианттары мен дублет сөздер жүйелі түрде С. Бизақов еңбектерінде зерттелген. ( Бизақов. С. Варианттылық және әдеби норма//филол.ғылым докторы...дисс.авторефераты. Алматы, 2000).

Профессор Ф. Оразбаеваның «Қазіргі қазақ тіліндегі сын есімді синонимдер» атты еңбегінде қазіргі қазақ тілінің лексикасына қатысты сын есім синонимдердің басты-басты ерекшеліктері қарастырылып, олардың жасалу жолдары кеңінен сөз болды [24].

Синонимияның лексикада және фразеологияда көрініс табуы Башқұрт тіл білімінде де айтарлықтай едәуір зерттелген. Башқұрт тілінде синонимдерді атақты тюрколог маман, фразеолог-ғалым Ураксин З.Г, тюрколог ғалым Киекбаев Д.Г. зерттеген. Башқұрт тіліндегі синонимия мәселесіне қатысты еңбектер, атап айтқанда, Ураксин З.Г "Фразеологические синонимы в современном башкирском литературном языке"[канд.дисс.1966жыл],"(1966), Уразбаева З.Г "Вариантность слова в башкирском языке" (1998), Агзямова. С.Х "синтаксические синонимы в башкирском языке" (канд.дисс.,2009) т.б зерттеу еңбектері, кандиттық диссертацияларда кеңінен қарастырылып зерделенген. Ураксин З.Г башқұрт тілінің тұңғыш синонимдер сөздігін құрастырып шығарған.(1966,1985, 2000).

Құмық тіл білімінде синонимдерді ең алғаш ғалым Батырмузаева У.М қарастырған. «Синонимы и синонимичесие отнашения в кумыкском языке» [25] атты еңбегінде ғалым дәл және қатыстық синонимдер мәселесін қарастырып, синонимдік қатарлардың доминанттарын зерттеді. Автор құмық тілінің лексикалық синонимдерін есімді және етістікті деп бөледі. Сонымен қатар стилистикалық синонимдерге ерекше тоқталып өтіп, оларды синонимдердің аралық бір түрі ретінде қарастырады. Ғалым стилистикалық синонимдерді лексика-семантикалық деңгейде шамалас, ал функционалды-стилистикалық тұрғыда шамалас емес деп есептейді. Дегенмен, тілде синонимдердің стилистикалы, және стилистикалы біртекті, стилистикалы әртекті деп қана бөліне алады деген пікір де бар.

Сонымен бірге, ғалым У.М Батырмурзаева контекстегі синонимдер, синоним және оның пайда болу жолдары, синоним және фразеология мәселелерін зерттеген. Осы аталған мәселелерді құмық тілінің маманы К.С Кадыраджиев, П.И Джалилова да (проблемы изучения синонимов в кумыкском языке,2002) қарастырды. Кейінен 2003 жылы Джалилова П.И "Синонимы и синонимические отношения в лексике кумыкского языка" тақырыбында кандидаттық диссертациясын қорғады. Ғалым Джалилова П.И құмық тілінің лексикасындағы синонимиясының семантикалық ерекшелігін сипаттап, зерттеп, сонымен бірге басқа да түркі тілдес және кейбір түркі тілдес емес (орыс тілі) тілдердің синонимиясының семантикалық ерекшеліктерімен салыстыра отырып қарастырған.

Қарашай-балқар тіл білімінде синоним мәселесін кеңінен қарастырған ғалым Э.Н Уртенова болып табылады. Ол 2004 жылы " Синонимы и синонимические отнашения в лексике карачево-балкарского языка" атты тақырыпта өзінің кандидаттық диссертациясын қорғады. Диссертацияда ғалым қарашай-балқар тілінің лексикасындағы синонимдердің ерекшеліктерін жүйелі түрде сипаттап зерттеп қарастырды. Қарашай-балқар тіліндегі синонимия мәселесіне қатысты М.А Ахматованың «однокоренные синонимы в карачаево-балкарском языке» (Махачкала, 1997) еңбегін жатқызамыз.

Қырым татар тілінің омонимия, синонимия, антонимия, полисимия сияқты негізгі лексикалық катерогиялары өте аз зерттелген. Қырым татар тіліндегі синонимия мәселесін ең алғаш 1974 жылы "Советская Тюркология" журналының №5 санында А. Меметов " Синонимы в современном крымскотатарском языке" мақаласында қозғаған болатын. Кейінен 2001 жылы "Йылдыз" журналының №3 санында Шабутова Л. "къырымтатар тилинде манадаш сезлер" мақаласында қырым татар тіліндегі синонимдерге кеңінен тоқталады. Тек 2002 жылы Р.Р Девлетовтың құрастыруымен " Къырымтатар тили синонимлери. лугъат" атты сөздігі жарыққа шықты.

1.3. Омонимдердің зерттелуі

Қазақ тіліндегі омоним мәселесі алғаш рет А. Байтұрсынов, Қ. Жұбанов сияқты ғалымдар еңбектерінде белгілі дәрежеде сөз болғанымен көпке дейін арнайы қарастырылмай келді. Ғ. Мұсабаевтың « Қазіргі қазақ тілі» атты педучилищеге арналған оқулығында омоним туралы алғашқы анықтамалар берілді. Аталмыш оқулықта Ғ. Мұсабаев мынадай анықтама береді: « Шығу жағынан да, мағына жағынан да басқа-басқа, тек айтылуы ғана бірдей сөздерді омоним сөздер дейміз. Бұл анықтаманың жаңсақ жақтарын осы мәселені түбегейлі зерттеген ғалым К. Аханов жақсы ашып көрсетеді. Яғни қазақ тіліндегі омонимдерді алғаш рет арнай зерттеу нысанына айналдырып, жан-жақты саралаған ғалым – Кәкен Аханов. Әрине, омоним мәселесі кейінгі ғалымдар еңбектерінде осы уақытқа дейін назардан тыс қалған емес. Олардың қатарына Ғ. Мұсабаев, С. Кеңесбаев, М. Белбаева еңбектерін атап өткен жөн.

Ғалым К. Аханов өз еңбегінде омонимдер мен көп мағыналы сөздердің ұқсастықтары мен айырмашылықтарына кеңінен тоқталады. Омонимдердің жасалу жолдарына жекелей тоқталып, жасалу жолдарын төмендегідей жіктейді :

1. Сөздердің мағыналы жақтан дамуы нәтижесінде жасалған омонимдер;

2. Фонетикалық өзгерістер нәтижесінде жасалған омонимдер;

3. Аффикстер жалғану арқылы жасалған омонимдер;

4. Басқа тілдерден енген сөздердің байырғы төл сөздермен дыбысталу жағынан бірдей келуінің нәтижесінде жасалған омонимдер;

5. Екі сыңары да басқа тілдерден ену арқылы жасалған омонимдер.

Омоним мен көп мағыналы сөздің ұқсастығы жайында ғалым К. Аханов: « Полисемия мен омонимді ажыратудың қиындығы бұл екі категорияның кейбір ұқсастығынан келіп туады. Көп мағыналы сөздер кейде омоним сөздердің жасалуына негіз болады да, осылардың нәтижесінде шығуы, жасалуы жағынан ондай омоним сөздердің көп мағыналығы дегенмен ұштасып жатады» деп көрсетеді. Ғалым атап кеткендей бір кездері полисемия болған сөздердің мағыналары ыдырап, ортақ байланыстырушысы мағыналарының үзілуі нәтижесінде тілімізде біршама омоним мен көп мағыналы сөздердің бір-бірінен өзгешелігі түр-тұрпатында емес, мағынасында жатыр. Көп мағыналы сөздердің бір негізде шыққандығын, ұқсастығын бірден танып білуге болады.

К. Аханов тілдегі омонимдік қатарларды зерттей келіп, олардың санын жетіге жеткізеді. Қазақ тіліндегі омонимдерді ғалым «лексикалық мағынасына, олардың әрқайсысына тән грамматикалық мағыналары мен формаларына қарай үш топқа бөледі: а) Лексикалық омонимдер; ә) Лексика-грамматикалық омонимдер; б) аралас омонимдер (омонимдік қатарлар).

Сөздердің мағынасын ажыратуда контекстің рөлі айырықша. Әсіресе, омонимдерді жеке тұрғанда айқындау мүмкін емес, демек сөз мағынасы В. Виноградов атап көрсеткендей тек контексте ғана анықталады. Контексте сөздің қай ұғымда қолданылып тұрғандығы айқын көрсетілмек. Бірақ соның өзінде де контекстік мағынаның да екі ұшты жағы жиі кездесіп отырады. Сондықтан ғалымдар омонимдік белгілерді анықтауда әр қилы пікірлер ұсынады. Мәселен, Е. М. Галкина – федрук дейтін орыс ғалымы лексикалық омонимдерді көп мағыналы сөздерден ажратуда олардың синонимдерін тауып салыстыру шарт дейді. Егер оларды салыстырған кезде әр сөз әр түрлі синонимдерге ие болса, көп мағыналы сөз болады деген тоқтам айтады. Белгілі дәрежеде бұл пікірдің маңызы болғанымен, оның барлық жағдайы дұрыс бола бермейтіндігін ғалым Ғ. Садықбеков ашып көрсетеді. Мысалы, белгілі нәрсенің жиынтық мәні ретінде көп мағыналы қолданыстағы сөзге «нәтиже», «шешім», «түйін» сөздерінің кейбір қолданыстарының синоним болатынын ескерте келіп, барлық сөздерді түрлі синонимдер түзуіне қарай омонимдер қатарына жатқызуға болмайтындығын ескертеді.

Омонимдердің айырықша түрлерінің бірі - омографтар. Ғалым І. Кеңесбаев пен Ғ. Мұсабаев қазақ тіліндегі омографтарды мойындай қоймайды. « Мұндай сөздердің пайда болуына, алдымен тілдегі дауыс екпіні сөздерді айыру үшін жұмсалмайды. Орыс тіліндегі «замок-замок» типтес сөздер сияқты жаңа сөз жасай алмайды. Соның салдарынан қазақ тілінде омографтарды кездестірмейміз» дейді. Ал зерттеуші К. Аханов болса: « Есім сөздер мен етістіктерді айтуда екпіннің әр түрлі түсетіндігін ескерте келіп»... алма, кеспе, көрме, кірме, түйме, күйме, жатпа, қақпа, бөспе, қойма, шығарма, кірііпе, басқарма деген есім сөздер мен алма, кеспе, көрме, кірме, түйме, күйме, жатпа, қақпа, бөспе, қйома, шығарма, кіріспе, басұарма деген етістіктің болымсыз түрлері де омографтар қатарына енеді. Осы келтірілген омографтардың екпіні бірінші сыңарларының (есім сөздердің) соңғы буынына түседі де, екінші сыңарларының (етістік сөздердің) соңғы буынының алдындағы буынына түсді. Сонымен бұлардың жазылуы бірдей де, айтылуы екпіннің ауысып түсуіне қарай ажыратылып тұр»,-деген уәж айтады [26; 10-15].

Татар тіліндегі омонимдер жайлы алғашқы мәліметтер Г. Сагдидің әдебиет мәселелеріне арналған еңбектерінде кездестіруге болады. Автор омоним мәселесіне әдебиеттік көз қарас тұрғысынан келеді: омоним ұғымына анықтама беріп, мысалдардың негізінде омонимдердің көркем шығармадағы рөлін нақтылайды. Ол омонимдерді татар әдебиетінің стилистикалық құралының бірі ретінде қарастырады. Зерттеу еңбегінде омонимдер жайлы «Сљйлёмдёге сњзлёр арасында аваз тљзелешлёре ягыннан бертљрле булып та, њзлёре башка мёгънёлёрне аћлаткан сњзлёр байтак. Мондый сњзлёр омоним булалар. Мёсёлён, «оч» сњзе бар. Мёгънё ягыннан ул очуны џём предметныћ очын аћлата, «очсыз» сњзе – чиге юк, кыйммёт тњгел, очы юк – тупас мёгънёсендё» (тілде өзінің дыбыстық құрамы жағынан бірдей, бірақ оған қоса мүлде басқа мағына беретін сөздер аз емес) (Сагди, 1941, 122).

Аталмыш еңбекте омонимия мәселесі жалпылама түрде қарастырылады, көптеген мәселелер, соның ішінде омонимдердің пайда болуы, түрлері, омонимдердің көп мағыналы сөздерден айырмашылығы сияқты күрделі мәселелерді анықтау автордың негізге мақсаты емес. Алайда бұл омонимия мәселесін зерттеудегі алғашқы тәжірибе болғандықтан, аталған мәселерді одан әрі зерттеуге маңызды рөл атқарды.

Татар тіліндегі омонимия мәселесін ғалым Ш. Рамазанов жан-жақты зерттеді. Ол омонимдерді сөздердің полисемантикалық топтарынан айыру мәселесін қозғады. Автор омонимдердің табиғатын анықтай келе, оларды лексикалық және лексика-морфологиялық омонимдер деп екі үлкен топқа бөледі. Ғалым омонимдер негізінен зат есім, сын есім және етістіктерде сияқты сөз таптарында кездесетінін айтады. Сонымен қатар Ш. Рамазанов дыбысталуы мен жазылуындағы айырмашылықтарына қарай омонимдерді омоформа, омограф, омофондар деп бөледі (Рамазанов, 1954, 28-33).

Омонимдер жайында татар ғалымы Р. Шакирова өзінің « Лексикалық омонимдер және олардың этимологиясы» атты мақаласында омонимдерді лексикалық және морфологиялық деп бөліп, лексикалық омонимдерге кеңінен тоқталып, олардың жасалу жолдарын жан-жақты қарастырады.

Татар тіл білімінде омонимдерді үйрену, зерттеу туралы сөз бастағанда, Ф. С. Хакимжановтың есімін ерекше атап өтуге болады. Ол өз мақаласында омонимия мәселлесін қарастыра келе, мынадай классификациясын ұсынады: 1. Лексикалық омонимдер; 2. Грамматикалық омонимдер 3. Фонетикалық омонидер; 4. Графикалық омонимдер; 5. Синтаксистік омонимдер (омомдел,омосинтагма) ; 6. Фразеологиялық омонимдер. Ф. С. Хакимжанов сонымен бірге морфологиялық (омоморфема) және стилистикалық (омостилема) омонимдерді құрамына қосып, бұл жүйені толықтыруға болатынын жазады [Хәкимҗан, 2004. -№ 6. 33-39].

Татар тіліндегі омонимдерді ғылыми тұрғыда Б. С. Салимгараева қарастырған. Ғалым 1971 жылы «Омонимы в современном татарском языке» атты тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғады [27; 29-36].

Жалпы татар тіліндегі грамматикалық омонимдерді бірқатар ғалымдар, Х. Р. Курбатов (Грамматические омонимы в татарском языке // Татар теле һәм әдәбияты.– Казан: Татар. кит. нешр., 1959.), Р. Р. Салахова (Омонимичные суффиксы татарского языка. - Казань: Gumanitarya, 2007.) т.б.

Татар тіліндегі омонимдер сөздігі тұңғыш 1997 жылы Ф. С. Сафиуллина және Л. М. Ризванованың авторлығымен жарыққа шықты.

Башқұрт тіл білімінде омонимия мәселесін ғалым М. Х. Ахтямов зерттеген. Ғалым 1996 жылы «Проблемы омонимии в современном башкирском литературном языке» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғап, башқұрт тіліндегі омонимдерді ғылыми тұрғыда жүйелі қарастырды.

Құмық тіліндегі омонимия мәселесін алғаш қарастырған құмық ғалымы – Б. Ш. Беширов. Ол 2002 жылы « Омонимия в современном кумыкском языке» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Ғалым диссертацияның бірінші бөлімінде басқа түркі тілдеріндегі диссертациялық еңбектердегі сияқты омонимия және полисемия мәселесін қозғайды, екеуінің айырмашылықтарын анықтайды, грамматика және сөзжасам ұстанымы тұрғысынан омонимдерге талдау жасайды, ал екінші бөлімінде қазіргі құмық тіліндегі омонимдердің түрлері мен типтерін жүйелі түрде зерттеп анықтайды [28].

Қарақалпақ тілінде омонимия мәселесі жайында еңбектерді кездестірмедік. Дегенмен, омоним ұғымы, түрлері, жасалуы жайлы қарақалпақ ғалымы Е. Бердимуратовтың «Хәзирги заман қарақалпақ тили. Лексика» атты еңбегінде сөз етіледі [29].

Қырымтатар тіл білімінде омонимия мәселесін тұңғыш зерттеп қарастырған ғалым – З. М. Саттарова. Ғалым 2003 жылы « Омонимы в современном крымскотатарском языке» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. З. м. Саттарова өзінің кандитаттық диссертциясында омонимия және полисемия саласында славян және түркі лингвистерінің жетістіктері қарастырылған, қазіргі қырымтатар тіліндегі омонимия және полисемия мәселесі, және де олардың ұқсас тұстары мен дифференцианальды белгілері зерттелген. Негізгі омонимия және полисемияның шектік белгілері- семантикалық айырмашылықтарының сипаттамасы анықталды. Омонимиялық құбылыстың сипаттамасы беріліп, кешенді тәсілдеме негізінде қазіргі қырымтатар тілінің омонимдерінің синхрондық классификациясы жүзеге асырылды, сонымен бірге жай, күрделі және аралас омонимдік топтарға жүйелі талдау жасады. Диссертацияда омонимдердің пайда болу жоддары сипатталып анықталды, омонимдердің жасалу жолының екі тобы: бірінші, семантикалық және грамматикалық жолмен пайда болған гомогенді тобы, және де екінші, тілдің ішкі және сыртқы ресурстаның әрекетінің нәтижесінде пайда болған гетерогенді тобы деп бөлініп белгіленді. Диссертацияның бір құндылығы, қазіргі қырым татар тілінің омонимдердің және омонимдік құбылыстың қысқаша сөздігі ұсынылған [30].

Ноғай тіліндегі омонимдерді тұңғыш зерттеп қарастырған ғалым- З. С. Суюнов. Ол 2004 жылы «Омонимия ногайского языка» атты тақырыпта кандитаттық диссертация қорғап, ноғай тіліндегі омонимдерді жан-жақты зерттеді. Еңбектің ерекшелігі, ноғай тілінің омонимдері басқа да генетикалық тұрғыда жақын тілдермен қазақ, қарақалпақ, территориялық жағынан жақын құмық, татар, қарашай- балқар т.б тілдермен, сонымен қатар омонимдердің түрлері мен типтерін зерттеуде туыстас емес тіл, яғни француз тілімен тілімен салыстыра отырып зерттелді, зерттеудің бұндай жолы омонимия мәселесін жан-жақты аша түсуге мүмкіндік береді [31].

Қарашай-балқар тіл білімінде де омонимия мәселесіне қатысты бірқатар еңбектерді кездестіруге болады. Мәселен, Ф. К. Аппаева «Генетически родственные омонимы в карачаево-балкарском языке»(Нальчик, 2000) атты кандитаттық диссертациясында конверсия және сөздің полисемиясының ыдырауының нәтижесінде пайда болған генетикалық туыстас омонимдерді жан-жақты қарастырып зерттеді.

Антонимдердің зерттелуі

Тюркологияда антонимия мәселесі елуінші жылдардың соңында ғана зерттеле бастады (Мусабаев, 1959; Киекбаев, 1966; Ахатов, 1975, 1979).

Қазақ тілінің антонимін Ж. Мусин өзінің кандидаттық диссертациясында зерттеді (1970). Ғалымның бұл зерттеуі түркі тіл біліміндегі тұңғыш антонимия мәселесіне қатысты еңбек болып табылады.

Қазақ тілінің антонимдерін Ж. Мусин, А. Жұмабекова зерттеп, антонимдер сөздіктерін құрастырған. Қазақ тіліндегі антонимдерді топтастыру жайында екі түрлі көзқарас бар: бірі - ұғымдардың белгілі бір логикалық қатарындағы қарама-қарсылығына негізделген тіл бірліктерінің қарама-қарсылығын білдіретін антонимдік жұптар тұрғысынан топтайтын Ж. Мусиннің пікірі. Екінші, антонимдерді логикалық, грамматикалық, психолингвистикалық қатынастарға негізделген универсалды құбылыс деп қарайтын А. Жұмабекованың пікірі. Оның пікірінше, осы күнге дейін тіл бірліктерінің қарама-қарсылығы ғана антонимдік жұп құрауға негіз болған, енді логикалық, психологиялық, тілдік ұғымдарды кең көлемде кешенді бағытта Н.С. Трубецкой ұсынған оппозиция әдісі бойынша топтастыру қажет [32; 150].

Башқұрт тіл білімінде бір қатар мақалалар мен башқұрт тіліндегі оқулықтарда жекелеген тарауларда антонимдерге қатысты мәселелерге тоқталып өтеді. Бұл еңбектерде башқұрт тіліндегі антоним сөздерінің семантикалық табиғаты сипатталады, жасалу жағынан антонимдердің түрлерін бөлуге тырысады, антонимдердің семантикалық классификациясын беріп, сонымен бірге антонимдердің басқа да семасиология, синонимия сияқты құбылыстармен байланысын сипаттайды [33]. Башқұрт тіліндегі антонимдер сөздігі түркі тіл білімінде тұңғыш сөздік болып табылады. Бұл сөздіктің кіріспе бөлімінде башқұрт тілінің антонимдері сипаттап, оның ерекшеліктерін айқындайды. Автордың түбірлес антонимдерді бақылауы, сонымен қатар башқұрт тіл білімінде жиі ұқсас болып танылған антонимдерді антитезадан айыра білу тәсілі де ерекше. [34; 3-4]

Татар тіліндегі антонимдерге алғашқы болып ағартушы, лингвист К.Насыри назар аударған. Ол өзінің «Энмузэ» /Эндмюзядж, 1895/ атты еңбегінің төртінші бөлімінде қос сөздердегі антонимдер мен синонимдерді ажыратып, сөздердің байланысуын талдайды. Мысал ретінде келесі антонимдерді келтіреді: ачалак - Яуумалак, алыш-биреш, алмак-бирмэк, килем-китем, килде-китте т.б.

Профессор Г.Х Ахатов татар тіліндегі антонимдердің семантикалық және құрылымдық классификациясын зерттеген. Ол «Татар телендэ антонимнар» атты мақаласында семантикалық тұрғыда татар тіліндегі антонимдердің классификациясын алғаш рет ұсынады. Автор антонимдерді семантикалық тұрғыда алты группаға бөліп көрсетеді: 1) Зат атауларының қарама-қарсылығын білдіретін антонимдер; 2)Адам және жануарлардың жынысына қарай, жасына қарай қарама-қарсылықты білдіретін антонимдер; 3) Зат атауларының қасиеттерінің қарама-қарсылығын білдіретін антонимдер; 4) Уақыттың, кеңістіктің қарама-қарсылығын білдіретін антонимдер; 5) Көлемі, өлшемі жағынан қарама-қарсылықты білдіретін антонимдер; 6) Қимыл, іс-әретекеттің қарама-қарсылығын білдіретін антонимдер. Осы сияқты татар ғалымы Ф.С Сафиулина да антонимдерді лексикалық мағынасына қарай алты түрге бөледі. Сонымен қатар, Г.Х Ахатов мақалада антонимияның басқа да лексикалық құбылыстармен, атап айтқанда, синонимиямен, полисемиямен, омонимиямен және фразеологиямен өзара байланысы жайлы мәселе де қозғалды.

Ғалым құрылымы жағынан антонимдерді екі түрге бөледі: 1. Түбір антонимдер ( түбір сөздерден тұратын); 2. туынды антонимдер.

Автор мақаласында көркем әдебиетте антонимдерді әр түрлі стилистикалық мақсатта қолдану жайлы мәселені қозғайды.

Антонимдерге байланысты айтылып жүрген ұғымдардың бірі- энантиосемия. Энантиосемия құбылысы жайында ғалым Ханбикова Ш.С «Сөздегі антонимдік мағына (энантиосемия)» (1982) атты мақаласында кеңірек тоқталып өтеді. Ол татар тілінде энантиосемияның екі түрін атайды: 1. Бір сөздегі қарама-қарсылық; 2. Бір мағынадағы сөздердің қарама-қарсылығы. Мақалада бұл құбылыстың пайда болуының екі себебін көрсетеді: а) мағынаның диффузиясы; б) Мағына құрылымында қарама-қарсы компоненттердің бар болуы. Фразеологиядағы энантиосемия Г.Х.Ахунзянованың (1972) еңбектерінде айтылып өткен болатын.

Татар тіліндегі оксюморондарға Г.Х Ахатовтың және Р.А Закировтың (1980) мақалалары арналған.

Диалектілік антонимдер Г.Х Ахатовтың «Батыс Сібір татарларының диалектілері» (1963) атты монографиясында көрсетілген.

Антонимдерді қолданудың стилистикалық ерекшеліктері Х.Р Курбатовтың « Хозерги татар әдеби теленен стилистик системасы» (1971) атты еңбегінде айтылған. Бұл еңбектің «Лексикалық стилистика» деген бөлімінде автор антонимдермен тығыз байланысты оксюморон сынды құбылысқа талдау жасайды.

М.Б Хайруллина татар әдеби тілінің лексикалық жүйесінің дамуы мәселесіне арналған монографиясында антонимдерді тілдегі сөздік қорды байытуға қабілеті бар екенін айырықша атап өтеді. Еңбекте лексикалық антонимдер хақында жалпы түсінік берілген.

Татар тілініндегі антонимдердің жалпы мәселелеріне Л.Г Хабибовтың кандидаттық диссертациясы арналады [1984].

Басқа да антонимдер, оның құрылысы, грамматикалық және стилистикалық ерекшеліктері, көркем әдебиетте, фольклорлық туындыларда, ономастикада қолданылуы жайында М. 3. Закиев, Ф. А. Ганиев, Д. Г. Тумашева, Э. М. Ахунзянов, А. Юсупов, Г. Ф. Саттаров, Ф. Г. Гарипова, Л. М. Ризванова, Д. Б. Рамазанова және т.б ғалымдардың жалпыфилологиялық еңбектерінде бар[35].

Құмық тіл білімінде антонимия мәселесі түбегейлі зерттелмеген, дегенмен диссертациялық, монографиялық зерттеулер баршылық. Мәселен, құмық және орыс тілінің лексикасы мен фразеологиясының антонимдік қатынасын салыстармалы зерттеуге арналған Г.Р Муташеваның еңбегі [Махачкала, 2010], және де З.А Хасбулатованың "Құмық тіліндегі антонимдер: лексика-грамматикалық және стилистикалық аспектілері" [Махачкала, 2010] атты диссертациясын атаймыз. Ғалым З.А Хасбулатова құмық тіліндегі антонимдерді алғаш зерттеп, терең талдаулар жасады. Ғалымның диссертациялық еңбегінде тұңғыш рет қазіргі құмық тіліндегі лексикалық антонимдер қарастырылды. Лексика-грамматикалық және құрылымдық өзгешелігін талдау негізінде антонимдердің түрлерінің классификациясын жасап шығарды. Алғаш рет қазіргі құмық жазушыларының шығармаларының қолданысындағы лексикалық антонимдер әр аспектілі қарастырылды.

Қарашай-балқар тіл білімінде антонимия проблемасы Ж.М. Гузеев, И.М. Отаровтың еңбектерінде қарастырылған. Екі автор да өз зерттеулерінде антонимдерді тілдік және контекстуалдық деп бөледі. И. М Отаров « қарама-қарсы мағынаға ие сөздердің әртүрлі белгілеріне байланысты антонимдер тілдік және контекстік деген екі түрге ажыратыла алады.» деп ескертеді [36;34-35].

Қарақалпақ тіл білімінде антонимдерді филология ғылымының докторы, профессор Е.Б. Бердимуратов жан-жақты зерттеп қарастырды. Ғалым қарақалпақ тіліндегі антонимдердің мағына жағынан бірнеше түрін көрсетуге болатынын айта келіп, олардың мынадай мәндерде антонимиялық жұптар құрайтынын көрсетеді:

1. Заттың сапасын білдіретін сөздер арқылы (ашшы- душшы, жақсы-жаман, қатты-бос т.б);

2. Заттың я құбылыстың түрін-түсін, , үлкен-кішілігін білдіретін сөздер арқылы (ақ-қара, узақ-қысқа т.б);

3. Уақытқа, мезгілге байланысты сөздер арқылы (қыс-жаз т.б);

4. Тұрмыста адамдар арасындағы қатынастың характеріне, олардың тұрмыс жағдайына байланысты пайда болған сөздер арқылы (дос-душпан, мүсәпир-жауыз, аш-тоқ т.б);

5. Заттың я құбылыстың белгілі бір жағын көрсететін сөздер арқылы (басы-аяғы, иши-сырты, оңы-терси т.б);

6. Әрекетті анықтайтын сөздер арқылы (жылау-күлу, кел-кет т.б);

7. Антонимдік жұптар заттың я құбылыстың көлем, мөлшерін түсіндіретін сөздер арқылы (көп-аз, орта-толы, жуп-тақ, егиз-тақ т.б);

8. Заттың я құбылыстың орнын, бағытын көрсететін сөздерден (жоқары-төмен, бәлент-пәс, баспа-шүйелме т.б) [29;47-50б].

Ғалым қазіргі қарақалпақ әдеби тілі лексикасында антонимдерді зерттеу бұл лексиканың басқа да мәселелерін зерттеу үшін де зор мәнге ие екенін баса айтады. Себебі, мәселен, сөздердің қарама-қарсы мәндерін анықтау арқылы тілдегі полисемиялық құбылыстарды, омонимиялық және синонимиялық құбылыстарды дұрыс белгілеуіміз мүмкін дейді.

Антонимия мәселесі қырымтатар тіл білімінде де кеңінен зерттелген. Қырымтатар тіліндегі антонимдер тұңғыш ғалым А. Меметов қарастырған. Жалпы қырымтатар тіліндегі негізгі лексикалық категориялар- омонимия, синонимия, антонимия мәселелерін А. Меметов ең алғаш баспасөз бетіне жариялап зерттеген болатын. Ғалым өз еңбектерінде антоним ұғымы, түбірлес сөздердің антонимге қатысы мәселесін қарастырып, толық және толық емес антонимдер жайлы түсінік береді. [37;62-68б, ; 39-40б]. Қырымтатар тіл білімінде антоним ұғымы жайлы «Къырымтатар тили (фонетика, лексикология, фразеология)»[38;51-52б] атты оқу құралында антонимдік қатынасқа түсетін зат есім, сын есім, есімдік, үстеу, етістік сияқты сөз таптары бөлінеді. Түбірлес және әртүбірлес антонимдер, сондай-ақ антонимдік жұптары жоқ сөз таптары т.б., ажыратылып көрсетілді.

Фразеологизмдердің зерттелуі

Қазақ тіл білімінде фразеологизмдерді арнайы теориялық тұрғыдан зерттеу ХХ ғасырдың ортасынан баталып, бүгінгі күнге дейін зерттеушілер назарына ілігіп, зерттеу обьектісіне айналып, әлі толастамай келеді. Осы уақыттағы зерттеулерді шартты түрде төрт кезеңге бөлуге болды:

— ХХ ғасырдың ортасы мен 60 жылдар арасы – қазақ фразеологиясын теориялық жағынан зерттеудің алғашқы кезеңі.

— 60 – 70 жылдар – қазақ фразеологизмдерін классификациялау, жеке авторлар еңбектеріндегі фразеологизмдер жайы.

— ХХ ғасырдың соңғы он жылы – фразеологизмдерді, этнолингвистикалық, этномәдени тұрғыдан зерттеу және салыстырмалы фразеология.

Қырықыншы жылдардан бері қазақ тілінің фразеологизмдері әр қырынан зерттеліп, мақалалар көлемінен шығып, диссертциялық зерттеулер обьектісіне айналды. Қазақ фразеологиясын тілдік тұрғыдан зеттеуге алғашқа кезеңде ұлттық тіл білімін қалыптастырудағы аса көрнекті тілші ғалымдар дені түгел назар аударды. Фразеологизмдердің теориялық – практикалық мәселелерін І. Кеңесбаев, Ғ. Мұсабаев, Н. Сауранбаев, С. Аманжолов, К. Аханов, Р. Сәрсенбаев және кейінгі буын зерттеушілер А. Байтелиев, Қ. Қалыбаева, Н. Қашанова, С. Сәтенова т.б. фразеологизмдердің тақырыптық – мағыналық топтарын, синтаксистік қызметін арнайы зерттеп, тұжырымдар жасады

Фразеологияны дербес пән ретінде қарастыру туралы ой тастап, түркі тілдес халықтар тіл білімінде осы мәселеге байланысты зерттеудің тууына игі әсер еткен, қазақ фразеологиясының мәселесімен шұғылданып, арнайы зерттеу жүргізген, сол жайында еңбек жазған І. Кеңесбаев болды [39].

Ісмет Кеңесбайұлы Кеңесбаевтың фразеология мен лексикографияны зерттеу саласындағы кызметі орасан зор. Ісмет Кеңесбайұлы Кеңесбаев 10000 қазақ фразеологизмдерін жинап қана қоймай оған талдау жасап, зор жауапты да, ауқымды енбекті бастан атқарды. Окымыстының бұл саладағы деректерді жүйеге келтіріп, зерттеуге ынтасының ауа бастағаны 1930 жылдардың аяқ шені болатын. Жергілікті халықтық ауызекі тілін тікелей бақылау әрі жазба нұсқаларға зер салу ғалымнық қазақ фразеологизмдерін сөз- тіркестерінің өзге тобынан ажыратып бөлек қарастыруына себеп болды. Автордың бұл саладағы дамылсыз ізденістерінің нәтижесінде «Қазақ тіліндегі тұрақты сөз тіркестері» деген еңбек жазылды да, ол кейін (1944 ж.) докторлық диссертациясына негіз болды. Бұл — фразеологизм туралы түркологиядағы алғашқы еңбек болатын. Бұл салада ғалымның, әсіресе, көп жылдық еңбегінің жемісі 1977 ж. басылып шыққан «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі» ерекше атау қажет. Мұнда бай фразеологиялық қор жүйеге келтіріліп, қыруар дерек пайдаланылған. Бұл шынында, бүкіл отандық сондай-ақ, шетелдік түркологияда да көлем жағынан да (88 баспа), сапа жағынан да осы саладағы тұңғыш еңбек болып отыр. Сан жылдар тірнектеп жиған мол тілдік деректерін былай қойғанда, сездік шықпай тұрғанда да I. Кеңесбаев қазақ тілінің мүлдем қозғаусыз тың жатқан проблемасы жайында ғылыми журналдардың бетінде бірнеше дүркін мақала зерттеулер жариялаған-ды. Сөздікте фразеологияның өз объектісінің басы айқын сараланып, оның түр-сипаты, мақал-мәтел, афоризм секілді тіркестердің өзге түрлерінен айырмашылығы тәптіштей көрсетіледі. Сөздікте фразеологизмдердің лексикалық мағынасы ғана көрсетіліп қоймай, олардың кейбір нәзік стильдік жақтарына дейін салиқалы сипаттама беріледі [40].

Ғалым өзінің « Қазақ тіл білімі туралы зерттеулері» атты еңбегінде қазақ тілінің фразеологиясына жеке тоқталып, нақты мәліметтер береді. «Қазақ тілінің фразеологиясы» деген бөлімде былай дейді: «Фразеологизмдер – тіліміздің бөлінбес бір бөлшегі. Өзінің көнеленуі жағынан да, мағына тұрақтылығы жағынан да, стиль жағынан да оларға тән ерекшеліктер бар.

Тілімізде көкейге қонымды, көркем орамды алуан түрлы тұрақты сөз тіркестері кездеседі. Тіл қазынасына жататын қат-қабат тіркес, тізбектерді халық орынды пайдаланды. Мақал-мәтелдермен бара-бар жоғары бағалап, оларды қастерлей сақтап келеді. Сол сан –салалы тізбек, қалыптасқан сөз таптарын жинау, бір ізге түсірудің мәні өзінен-өзі түсінікті.

Тіл-тілдің өзіне лайық ұлттық қасиеті оның барлық тарауларынан (ярустарынан) байқалатыны мәлім. Сол қасиеті, әрине, тиянақты сөз тіркестерінен де анық көрінеді. Тіл байлығын сөз еткенде, сөз байлығы деген топқа осы сөздікті қамтылған алуан түрлі фразеологизмдерді жай жалпылай жатқыза салуға болмайды. Басқаша айтқанда, сөз байлығын тексеретін саланы фразеология деп атау орынды. Бұл саладағы ғылыми топшылауларды 1941 жылы айтқан болатынбыз» [41;202].

Ғалым қазақ фразеологиясының дербес пән екендігін дәлелдейді. Фразеологияның сыр-сипатын айтқанда, оның тіл ярустарына, тілдің құранды бөлшектеріне мүлде қатысы жоқ деп айтпайды. Тілдің сол бөлшектерінен түбірлі айырмасын, бас белгілерін (релеванттық қасиетін) бір-ақ ауыз сөзбен түйеді: 1) Мағына тұтастығы мұнда белгілі бір ФЕ-нің ішіндегі сөздер бастапқы мағынасынан түгел немесе ішінара жартылай айырылып қалады да, шоғыр тіркес біртұтас мағына береді; 2) Тіркес тиянақтылығы мұнда – белгілі бір ФЕ-нің ішіндегі сөздер бір-бірімен жымдаса байланысады, олардың орын тәртібі нық келеді, барлық жағдайда дерлік бір шоқ тіркесу өз қалпын сақтайды; 3) Қолдану тиянақтылығы мұнда – белгілі бір ФЕ айна-қатесіз, өлеңдегі қайырма тәрізді бұлжымай қайталана қолданылады. Сонымен өзіне дейінгі барлық зерттеулерді және өзінің бұрын-соңды ізденістерін шола, қорыта, әрі тұжырымдай келіп, фразеологизмдердің танып-білудің жоғарыдағыдай негізгі үш принципін (үш критерийін) қолдайды.

Осы аталған үш белгіге, яғни үш критерийге сүйене отырып, бүкіл қазақ тілінің құрамындағы ФЕ құбылыстарын ең негізгі екі арнаға бөледі. Оның біріншісі фразеологиялық түйдектер, екіншісі фразеологиялық тіркестер деп аталады. Бұл топтарды дәстүрлі термин атауларына сай түсіндіретін болсақ, түйдекке идиом сипатындағы фразеологизмдерді жатқызады.

Сонымен, фразеологиялық түйдекке (идиом) мына тәрізді фразеологизмдерді жатады: жаны күйді, ит арқасы қиянда, талағаның биті бар, жүрегінің түгі бар, жүрек жұтқан т.б. бұл типтегі ФЕ компоненттері әуел бастағы негізгі лесикалық мағынасынан айырылып, бәрі жиылып бір ұғымды түйдегімен бір-ақ білдіреді. Осы тұста І. Кеңесбаевтың идиом мен фразаның айырмашылығы мен ерекшеліктеріне тоқталып өткенді жөн көрдік. Онда: «идиом да, фраза да – белгілі бір сөз тізбектері: идиом тобындағы сөздер өзінің жеке тұрғандағы негізгі мағынасынан айырылып қалады да, өзара жымдасып, бір ғана лексикалық формасы мен мағынасын жоғалтады да, грамматикалық формасын сақтайды; бұлар – негізгі бір кесек күрделі лексикалық единицаның грамматикалық элементтері болып есептеледі. Идиомның беретін мағынасы оның жеке сыңарларынан шығатын мағынамен байланысты: мәселен, «қабырғаңмен кеңес», «қас пен көздің арасында», «жүрек жалғау», «қырғи қабақ болу», «тонның ішкі буындай» дегендердің әр қайсысы бір-бір идиом; «қабырғаңмен кеңес» дегеннің мағынасы «қабырға, кеңес» деген сөздердің тікелей мағынасынан туып отырған жоқ, мұның беретін ұғымы «ойлан, асықпай, саспай ойлан»... Әрбір идиомның сыңарлары бір тегіс, басы бірігіп тұрып қана жаңа мағына туғызып тұр... жеке элементтердің негізгі мағынасынан барып жасалған тізбек идиом болмайды, ол фраза болады. Мәселен, «белін қынадай буынды», «ата жолын қуу», «егіліп жылау», «асқар тау», «шалқар көл», «жосадай қан», мидай дала». Бұл тізбектердің әрқайсысындағы компоненттер өзінің негізгі мағынасынан айырылып қалып тұрған жоқ, бастапқы тікелей мағынасын сақтап тұр. Идиом мен фраза тілдегі қолданылу ыңғайына қарай, бірінің орнына бірі жүріп, ауысып отырады: бұл екеуінің кей уақыт шегін белгілеп, ажырата білу қиын болады. Мәселен, «күлін көкке ұшыру», «жермен жексен болды», «жерден жеті қоян тапқандай», «салы суға кетіп отыр», «санын соғып қалды», «төбе шашы тік тұрды» деген тізбектердің бәрі де бейнелі мағынаға ие болып отыр. Бұлар да – идиомдық сөздер, бірақ әр тізбектің ішіндегі сөздер мүлдем өзінің негізгі мағынасынан айырылып қалды деуге болмайды. Мұндағы «жермен жексен қылды» дегендегі жексен сөзі парсы тілінде бірдей, тегіс деген мағынаны білдіреді екен; «жер бетімен бірдей ету – көзін жоғалту, құрту» деген метафоралық ұғымды беріп тұр... солай бола тұрып, бұл сөздер екінші жанама, метафоралық ұғымды бергендіктен, олар өзінің лексикалық мағынасынан айырылып қалып тұр. Сол сықылды «салы суға кетіп отыр» дегенді де басқа мағынада да қолданып отырмыз. Егерде бұл сөздерді салының суға кетуі мағынасында тікелей түсінсек, идиом бола алмайды» - делінген [42; 205-206].

Фразеологиялық тіркестерді өз ішінен екіге бөледі:

а) Түйін тіркес. Бұл – әуел бастағы еркін тіркесті ауыс мағынада қолданудан туған фразеологизм. Басқаша айтқанда ФЕ сыңарларының о бастағы мағынасы мүлде жойылмағанымен, көмескіленген. Бұған мынадай фразеологизмдер жатады: ернінен ене сүті кетпеген, пышақ кескендей тыйылды, өкшеін жалтыратты т.б.

ә) Түйіс тіркес. Бұл да әуел бастағы еркін тіркесті ауыс мғынада қолданудан туған. Бірақ ФЕ сыңарларының бастапқы мағынасы мұнда көмескіленбей, әнтек солғындап айтылады. Түйіс тіркестердің мысалдары мыналар: құмырсқадай құжынаған, ортан қолдай, көзді ашып – жұмғанша, асқар тау, қыпша бел т.б.

Автор фразеологияны қазак тіл білімінің дербес саласы идея танып, оған нанымды дәлел келтіреді. Зерттеушінің зор тәжірибесі, ана тіліне жетіктігі тіл қазынасының аса бір асыл інжу маржанын танып білуіне, оның эмоциялық, бейнелік қасиетін, халықтың рухын және материалдық мәдениеті мен байланысын, этностық ерекшелігін еркін түсінуіне көмектесті. Автор фразеологизмдердің мағынасы мен құрылымдық жағына тән белгілерінің егжей-тегжейіне дейін адейілеп тоқталады. Сөздіктің Ғылым мен техника саласындағы 1978 жылғы Қазақ ССР Мемлекеттік сыйлығына ие болуы — осының кәміл айғағы [40].

С. Аманжолов фразеологизмдерді зерттеуді қолға алу керектілігін атап өтті, бағыт – бағдарын көрсетеді және фразеологиялық тіркестердің сөйлем мүшесіне қатысы жайлы айтып өтеді.

Н. Сауранбаев фразеологияға не жатады дегенге көңіл аударады. «Қазіргі қазақ тілі» оқулығына (1954 ж) фразеология бөлімін енгізген Ғ. Мұсабаев та фразеологиялық ерекшеліктерге көп көңіл бөлген. К. Аханов мәтелдер мен шектеулі тіркестерді фразеологиялық тіркестер құрамында қарастырып, өзінің «Тіл біліміне кіріспе» атты жоғары оқу орындарына арналған оқу құралының лексикология тарауында қазақ тілі фразеологиясына В. В. Виноградовтың классификациясы бойынша жіктеу берсе, Р. Сәрсенбаев «Мақал – мәтелдер мен нақыл сөздердің фразеологияға қатысы, бұлардың тұрақтылығы мен эвфониялық құбылыста қолдану сипатына байланысты, осы сипаттар арқылы бұларды фразеологиялық единицалар тобына қосып қараймыз деп атап өтеді. Сонымен қатар тіркестердің бір түріне жататын мақал – мәтелдердің тілік ерекшеліктеріне тоқталады».

Қазақ фразеологизмдерін зерттеудің екінші кезеңінде 60 – жылдары ғалымдар фразеологизмдер мен тұрақты тіркестер бір ме, оларға не жатады дегенге көңіл бөлді. Р.Сәрсенбаевтың «қазақ мақал – мәтелдерінің лексика – стилистикалық ерекшеліктері» атты кандидаттық диссертциясында, С.Исаевтың «қазақ тілінің тұрақты сөз тіркестерінің бір типі жөнінде» мақаласында осы ерекшеліктерге назар аударған. Осы жылдарда жеке авторлар шығармаларындағы фразеологизмдердің қолдануына да көңіл аударып, сөз таптарын жүйеледі, сөйлемдегі беретін мағынасына қарай топтады. Ә. Болғанбаевтың «қазақ тіліндегі алғыс және қарғыс мәнді тұрақты сөз тіркестері», М. Белбаеваның «Сұлтанмахмұт шығармаларындағы фразалық тіркестер» мақалалры мен осы жылдары қорғалған Х.Қожахметовтың «Ғ.Мустафин шығармаларындағы фразеологиялық орамдар», Е.Бектұрғановтың «М.Әуезовтың «Абай жолы» роман – эпопеясындағы тұрақты сөз тіркестері» кандидаттық диссертациялары сол кезеңнің ізденіс нәтижелері еді.

Жетпісінші жылдарда фразеологизмдерді өзге құбылыстардан айыру жөнінде А.Байтелиев кандидаттық диссертация қорғап , Ә.Қайдаров пен Р.Жайсақова, А.Елешова қазақ фразеологизмдерін классификациялау мәселесіне көңіл аударды. Осы кезеңде қазақ фразеологизмдерінің өзге тілделде берілуі және өзге тілдердегі шығармаларды қазақ тіліне аударғандағы фразеологизмнің берілуі жайлі тілші ғалымдар назарын аударды. Ө.Айтбаев пен К.Дұйсетаеваның еңбектерін атауға болады.

Академик І.Кеңесбаевтың көп жылдық еңбегінің нәтижесі он мыңнан аса фразаны қамтыған «қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі» шықты.

Үшінші кезең – қазақ фразеологиясын жан – жақты зерттеу кезеңі. 80 – жылдар алдыңғы кезеңдегі жұмыстардың заңды жалғасы болды. Қазақ фразеологизмдерін өзге тілдердегі тұрақты тіркестермен салыстыра зерттеу, аударма мәселесі жайында кандидаттық диссертациялар қорғалды.

Ж.Қонақбаева антоним фразеологизмдерді қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде салыстыра зерттесе, Д.Алтайбаева фразеологизмдердің аудармадағы біргу жолдарына (калькалау жолымен, дәл баламасының берілуіне) назар аударды.

Осы жылдарда қазақ фразеологиясын зерттеуде М.М.Копаленко мен З.Д.Попованың жаңа әдісін (семейный анализ) қолдану тәжрибелері жүзеге асты. Р.М.Таев пен Ф.Р.Ахметжанованың ғылыми еңбектерінде фразеологизмдердің семантикалық табиғатына талдау жасағанда сол әдіс – компоненттердің денотатив және конотатив мағынасын айқындау әдісі қолданылған.

Осы кезеңде қазақ және орыс фразеологизмдерін салыстыра зерттеу нәтижесінде «Қазақша – Орысша фразеологиялық сөздік» жасалды.

Бұл кезеңдегі тағы бір ерекшелік – тұрақты тіркестің тарихи қалпын зерттеуге көңіл бөлінді. Р.Сыздықованың «Қадырғали Жалайридің «Жами-ат-тауарих» атты шығармасындағы тұрақты тіркестер» еңбегі – диахронды фразеологиялық зерттеу.

Қазақ фразеологиясын зерттеудің төртінші кезеңі 90 – жылдардан бастап бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді. Бұл кезеңде тіл білімінің осы саласында жан – жақты әрі өте көп ізденістер болып жатыр. Фразеологизмдердің этимологиясына көңіл аударылып, олардың шығу төркініне талдау жасалды. Фразеологизмдердің этимологиясы мен жасалу көздерімен тығыз байланыста жатқан этнопсихологиялық және мәдени – танымдық аспектідегі кейінгі он жылдықта академик Ә.Қайдаров пен оның шәкірттерінің еңбектерінде көрініс табады.

ХХ ғасырдың тоқсаныншы жылдар кезінде қазақ фразеологизмдерін этнолингвистикалық тұрғыдан зерттеу кең өріс алды. Этнолингвистикалық тұрғыдан зерттеу нысанына айналған фразеологизмдердің бір тобы – қазақ тіліндегі соматикалық етістікті фразеологизмдер. Осы тақырыпты арнайы зерттеген Б. К. Уызбаеваның «Қазақ тіліндегі соматикалық етістік фразеологизмдердің этнолингвистикалық сипаты» атты кандидаттық диссертациясы (Алматы, 1994) фразеологизмдерді үш түрлі қырынан, атап айтқанда, салалық фразеологизмдердің соматикалық тармағын, соматикалық фразеологизмдердің етістік категориясын, соматикалық етістік фразеологизмдердің этнолингвистикалық сипатын қарастыруға арналған [39].

Қазақ халқының өз тарихында көптеген діндер мен діни наным-сенімдерді ұстануына немесе белгілі бір дәрежеде олардың ықпалына ұшырауына байланысты тілімізде байырғы діни наным-сенімді сипаттайтын лекика-фразеологиялық жүйе қалыптасқан. Алайда, тарихи-мәдени мәні ерекше наным-сенімге байланысты қазақ тіліндегі тұрақты тіркестер 1990 жылдарға дейін бірен-саран еңбектерде сөз болғанымен, зерттеуші Қ. Ғабитханұлының 1995 жылы жазылған « Наным-сенімге байланысты қазақ тіліндегі тұрақты тіркестер» деп аталатын кандидаттық диссертацияға дейін арнайы этнолингвистикалық зерттеу нысанына айнала қойған жоқ.

Қазақ тіліндегі фразеологизмдердің, соның ішінде діни-наным сенімге байланысты қалыптасқан фразеологизмдердің, тіл байлығы ретінде тек сөз өнерінің өрісін кеңейтіп қана қоймай, сонымен бірге ерте замандардан бергі барша рухани өміріміздің байлығын, оың қыр-сырларын өз бойына жинап, жан-жақты сипаттауда да ерекше орны бар. Осыған байланысты фразеологизмдердің осындай рөлін көрсету үшін таза тілдік фактілердің өзімен ғана шектелмей, сол фактілерді халықтың тұрмыс-тіршілігіне, салт-дәстүрі мен ұлттық дүниетанымына, шаруашылығына, қысқасы, материалдық және рухани мәдениетіне байланыстыра зерттеуді мақсат ететін тіл білімінің этнолингвистика саласы ерекше роль атқарады. Ғалым Қ. Ғабитханұлының зерттеу жұмысының « Наным-сенімдерге қатысты қазақ тіліндегі тұрақты тіркестердің тақырыптық-мағыналық жағынан топтастырылуы» деп аталатын І-тарауында шығу тегі мен мазмұнына, мотивтік негіздеріне т.б. байланысты наным-сенімге байланысты тұрақты тіркестер тотемизмге, фетишизмге, анимизмге, магияға, дәстүрлі діндерге, киелі сандарға байланысты тұрақты тіркестер деп 6-топқа бөліп қарастырады. Ал зерттеудің «Наным-сенімге байланысты тұрақты тіркестердің этнолингвистикалық сипаты» атты ІІ- тарауында наным-сенімге қатысты көптеген фразеологизмдерге этнолингвистикалық талдау жасалады. Ол үшін тілдік фактілер этносқа қатысты мифологиялық, фольклорлық, этнологиялық, мәдениеттанымдық, лингвистикалық, діни, тарихи т.б. деректермен байланыстырыла қарастырылады.

Фразеологизмдерді тек қана семантикалық қырынан қарастыру олардың табиғатын ашуда, тереңірек тани түсуде жеткілікті бола бермейді. Сондықтан, фразеологизмдерді құрылымдық-формальдық тұрғысынан қарастырудың ерекше мәні болмақ. Оның себебі: фразеологизмдердің құрамдық ерекшеліктері де оның табиғи негіздерінің біріне жатады. Осыған орай С. К. Сатенованың « Қазақ тіліндегі қос тағанды фразеологизмдердің тілдік және поэтикалық табиғаты» деп аталатын докторлық диссертациясының (Алматы, 1997) зерттеу нысаны етіп фразеологизмдердің құрамдық-құрылымдық ерекшеліктері алынады. Жұмыста ұлан-ғайыр тілдік материал негізінде қос тағанды фразеологизмдердің тілдік статусын айқындап, ғылыми дүниесіне танытуға, олардың жасалу, қалыптасу заңдылықтарын саралап, тұрақты тіркес қорындағы алатын орнын, тілдегі атқаратын қызметі мен қолданыс аясын айқындауға ұмтылыс жасалады. Атап айтқанда, жұмыста фразеологиялық тіркестерді тұлғалық-құрамдық жағынан үлкен екі топқа бөліп қарастырудың ғылыми-теориялық принциптерін айқындауға көңіл бөлінеді. Сол принциптерге сәйкес олардың бір тобына о бастан-ақ мағыналық екі сыңарға жіктелмейтін, сөз саны мен орын, тұрақтылығын сақтайтын (ағаш ерге жіп құйысқан, ел таразысын аңдамау т.б.) фразеологизмдер жатқызылса, екінші тобына сөйлеу үстінде сәл кідіріспен айтылатын, жазуда үтір арқылы ажыратылатын, мағыналық, құрамдық жігі анық байқалатын, өзара жарыса бірінен соң бірі қалыптасқан тәртібімен жалғаса қолданылатын жер қарлаған, шиыр шарлаған, ұзында өшті, қысқада кекті т.б. тәрізді екі сыңардан тұратын фразеологизмдер жатқызылады. Автор қос тағанды фразеологизмдердің жасалуындағы мотивтік негіздерді айқындауда ұлттық менталитетке, халықтың дүниетанымы мен салт-дәстүр, наным-сенім т.б. этнолингвистикалық факторларға сүйенеді.

1998 жылы ғлым Г. Н. Смағұлова « Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері» атты докторлық дисертациясында қазақ фразеологиясында лексикалық синонимдер сияқты фразеологизмдердің синонимділігі кездеседі деген пікірлерді теориялық тұрғыдан негіздеуге, мағыналас фразеологизмдердің пайда болу себептерін ашуға, адам факторнының мағыналас фразеологизмдерге ықпал-әсерін антропоцентристік бағытта айқындауға, сонымен бірге этнолингвистика, мәдениеттану аспектілерін толықтыра түсуге т.б назар аударылады.

Бұл ретте, өсімдікке байланысты тұрақты тіркестердің тілдік табиғатын зерттеу негізінде олардың ұлттық болмыс-мазмұнын анықтауды мақсат еткен Ш. Сейітованың 1999 жылы қорғалған «Өсімдікке байланысты тұрақты тіркестердің этнолингвистикалық сипаттамасы» атты кандидаттық диссертациясын атап өтуге болады.

Қазіргі этнолингвистикалық зерттеулерде қазақ халқының болмысы, дүниетанымы тілімізде сақталған құнды ақпараттар арқылы жан-жақты танылу үстінде. Халқымыздың ұлттық болмысы мен танымын көрсететін қазақ тілі қабаттарының бірі – төрт түлікке байланысты, оның ішінде жылқы малына қатысты фразеологизмдер. Осыған байланысты төрт түліктің ішінен жеке бөліп алып, жылқы малына қатысты фразеологизмдерді жиыстырып, олардың мағынасын экстралингвистикалық факторлар арқылы ашуға талпыныс жасаған Ж. Д. Байтелиеваның зерттеу жұмысының тақырыбы « Қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты фразеологиялық тіркестердің этномәдени уәждемесі» деп аталады. Зерттеуші осы тақырып бойынша 2007 жылы қорғаған кандидаттық диссертациясында қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты фразеологиялық тіркестердің уәждемесін анықтауды мақсат етеді [43; 227-255].

Татар фразеологиясы да ХХ ғасырдың қырықыншы жылдардан бастап зерттеле бастады. татар фразеологиясының қалыптасу жылдарында Л. Джалай, Ш. Рамазанов, Л. Махмутова, Н. Бурганова, В. Хаков, К. Сабиров, Г. Ахунзянов, Х. Курбатов, Г. Ахатов т.б. ғалымдардың зерттеу еңбектерінің жарыққа шығуы үлкен рөл атқарды. Ең алғашқыларының бірі болып татар тілінің фразеологизмдерін зерттеген атақты ғалым, тюрколог Г. Х. Ахатов болып табылады. Ғалымның 1972 жылы «Фразеология» атты монографиясы жарыққа шықты.

Алпысыншы жылдардың екінші жартысы мен жетпісінші жылдардың екінші жартысында Г. Х. Ахатовтың, Э. М. Ахунзяновтың, Г. Х. Ахунзяновтың, Н. Исанбеттің, Х. Х. Ярмухаметовтың т.б ғалымдардың еңбектері жарыққа шықты, бұл еңбектерде идиомалардың семантикалық мәселесі, компоненттерінің құрамы, грамматикалық формасы және олардың лексикографиялық сипаттамасы қарастырылған. Сонымен қатар, мақал-мәтелдер жайлы мәселелер көтерілді.

Татар фразеологиясына қатысты Г. Х. Ахунзяновтың еңбектерін ерекше атап өтуге болады. Ғалым 1964 жылы «О стилистических особенностях образных фразеологических выражений» атты тақырып кандидаттық диссертация, ал 1974 жылы 1974 жылы « Идиомалар» атты тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Автор «фразеологияның» орнына «идиоматика» терминін қолдану дұрыс деп санайды. Ол өз еңбегінде идиомалардың териялық сипаттамасын, және оның классификациясын береді. Және де идиомалардың семантикалық, грамматикалық және лексикографиялық ерекшеліктерін сипаттайды .

Татар фразеология саласында ғалымдардың басым көпшілігі мақал – мәтелдерді идиоматикаға жатқызады. Г. Х. Ахунзянов оларды «афористикалық идиомалар» деп атайды.

Наки Исанбеттің Татар фразеологиясының теориялық, сонымен бірге практикалық тұрғыда дамуына қосқан үлесі зор болып табылады. Ғалым татар тілінің фразеологиялық және паремиологиялық қорының негізгі бөлігін жинақтап жүйелеген. Фразеологиялық бірліктерге мындай анықтама береді: «асылда бербөтен мәгънә белдерүче, чынбарлыктагы күренешне тәэсирле, сурәтле һәм сәнгатьле итеп чагылдыручы, семантик һәм синтактик яктан таркалмый торган тотрыклы сүз тезмәсе».

Ғалым татар фразеологиялық бірліктерін В. В. Винаградовтың ұсынған классификациясы бойынша үш топқа бөледі. Сонымен қатар ғалым Н. Исанбет сөздіктегі фразеологиялық бірліктердің орналасу мәселелерін, тұрақты тіркестердің компонентті құрамын т.б мәселелерді қарастырған. Осы сияқты дүниелерді Г. Х. Ахунзяновтың еңбектерінде де қарастырылды.

Бұл ретте ғалым Р. Р. Замалетдинованың татарлардың ұлттық әлемінің көрінісін тілдің призмасы арқылы ашып зерттеп қарастырған еңбегін атап өту болады.

Татар тілін басқа тілдермен салыстыра зерттеу ХХ ғасырдың 70-90 жылдарында бастау алады. Татар тілінің фразеологиясын салыстырмалы зерттеулер Р.А.Юсупов (1980), Л.К.Байрамова (1983), З.З.Гатиатуллина (1984), Г.З.Садыкованың (1989) еңбектерін ерекше атасақ болады. Татар тіл білімінде лингвомәлени және когнитивтік сипаттағы зерттеуле Н.Д.Пименова (2002), З.Р. Загирова (2003), Р.Р. Закиров(2003), Л.А. Мирсаетова (2004), Л.Н. Шигабутдинова(2004), Л.Р. Гатауллина(2004), Э.Н. Гилязева (2006), Н.И. Якимова (2007), Г.А.Садриева (2007), З.А. Мотыгуллина (2007), Л.Х.Галимова (2007), А.М. Яхина (2008) т.б. ғалымдардың еңбектерінде жан-жақты зерттелген [44; 173-175].

Башқұрт тілінің фразеологиясы жайлы алғаш зерттеулер ХХ ғасырдың ортасында Башқұрт АССР-да жүргізілді. Зерттеу нәтижелері С. Н. Муратованың «Устойчивые словосочетания в тюркских языках» (1961), Х. Г. Юсупованың «Фразеология башкирского языка» (1963), Д. Г. Киекбаевтың «Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы һәм фразеологияһы» (1966; «Лексика и фразеология современного башкирского языка») еңбектерінде көрініс тапты. Бұл еңбектерде фразеологиялық бірліктердің мағыналық және грамматикалық классификациясы ұсынылып, жай фразеологиялық тіркес, идиоматикалық сөйлемше, мақал-мәтелдер және қанатты сөздер сияқты типтерге бөліп қарастырды.

Башқұрт фразеологизмдерін жан-жақты қарастырған ғалым З. Г. Ураксин болып табылады. Ғалымның диссертациялық еңбегінде фразеологиялық синонимдерді қарастырған []. З. Г. Ураксин «Башқұрт тілінің фразеологиясы» еңбегінде башқұрт тілінің фразеологиясының, сипаттамасын жүйеледі, және де мағыналық, грамматикалық және синтагматикалық талдаулар жасады, парадигматикалық және түрлендірмелік, этимологиялық қасиеттерін ашты.

Башқұрт тілінің фразеологиясы З. Г. Ураксин, Ф. А. Надришина, Юсупованың «Башҡортса-русса фразеологик һүҙлек» (1973; «Башкирско-русский фразеологический словарь») сөздіктерінде, сонымен қатар З. Г. Ураксиннің «Русско-башкирский фразеологический словарь» (1989), «Башҡорт теленең фразеологик һүҙлеге» (1996; 2006; «Фразеологический словарь башкирского языка») сөздігінде сипатталып көрсетілген[45] .

Құмық тілінің фразеологиясымен тұңғыш рет К. Х. Даибова айналыса бастады. 1973 жылы құмық фразеологиясына арналған кандидаттық диссертациясын қорғады. Бұл еңбекте ғалым құмық тілінің фразеологиялық бірліктеріне жалпы талдау жасайды. Автор фразеологиялық бірліктердің типтерін олардың компонентерінің семантикалық бірлігі және негізгі сөздің жиі айтылу қатыстылығы тұрғысынан қарастырады. К. Х. Даибованың бұл еңбегі құмық фразеологиясына қосқан үлесі зор десек болады. Сонымен қатар ғалым екі фразеологиялық сөздік құрыстырып шығарды.

А. З. Абдуллаеваның құмық фразеологиясының дамуына қосқан үлесін ерекше атап өтуге болады. Автор өзінің диссертациялық еңбегінде құмық тілінің фразеологиялық бірліктерінің формальды және мағыналық құрылысына қатысты көптеген мәселелердің бетін ашады. Ғалым фразеологиялық бірліктер тілдің дербес единицасы ретінде әртүрлі белгілерінің негізінде айырылуы тиіс деген қорытындыға келеді (тұрақтылық, образдылық т.б). А. З. Абдуллаева зерттеуінің алғашқы тарауында фразеологизмдердің категориялық белгілері мен грамматикалық формасын, құмық фразеологизмдерінің формальды-құрылымдық үлгісін қарастырады. Соматикалық, зоонимдік, фитонимиялық, фразеология сияқты лексика-семантикалық аясына ерекше көңіл аударады. Ғалым идиоматикалық сөйлемшенің құрылымдық ерекшеліктеріне ерекше тоқталып өтеді.

Соңғы жылдары түркі тілдерінің фразеологиялық бірліктерін басқа тілдермен салыстыра зерттеуге арналған көптеген еңбектер жарыққа шыға бастады. құмық тіл білімінде М. И. Мугидованың диссертациялық зерттеуінде, орыс тілінің соматикалық фразеологизмдерінің материалы негізінде орындалған жалғыз салыстырмалы зерттеу еңбек болып табылады.

Б. Г. Шахманова құмық тілдік әлемінің көрінісінде намыс концепітісін құмық фразеологизмдері мен париймелерінің материалының негізінде қарастырды.

А. А. Айсякаева етістікті фразеологиялық бірліктердің семантикалық және грамматикалық ерекшеліктері тұрғысынан классификациясын жасап, етістікті фразеологиялық бірліктердің жалпы және өзіне тән құрылымдық-семантикалық типтерін айқындады.

З. Б. Яхьяеваның өзінің арнай зерттеу еңбегінде сөздіктер мен көркем әдебиет негізінде діни мағынадағы фразеологиялық бірліктерді анықтады, олардың құрылымды-семантикалық ерекшеліктеріне, коммуникативті-прагматикалық қызметіне кеңінен тоқталады.

С. З. Садыкованың диссертациялық еңбегінде құрамында колоритті компоненті бар фразеологиялық бірліктерді бір жүйеге келтіріп, олардың формальды-грамматикалық және лексика-грамматикалық ерекшеліктерін атап өтеді, колоритті фразеологиялық бірліктердің ұлттық-мәдени фонын, және де түр-түстік фразеологиялық бірліктердің құрылымдық типін анықтады.

Н. Э. Гаджиахмедовтың «Кумыкско-русский словарь фразеологических единиц» атты сөздігі отыз екі жылдан соң жарыққа шықты [46].

Қарашай-балқар тіл білімінде фразеология мәселесін тұңғыш 3.К. Жарашова өзінің «Бусагъатхы къарачай-малкъар тилни фразеологиясы» атты кандидаттық диссертациясында қарастырған болатын (Баку, 1973). Кейіннен қарашай-балқар фразеологиясы жайында Х. М. Акбаевтың «Фразеология карачаево-балкарского языка: вопросы границ и семантических особенностей» атты монографиялық еңбегінде қарастырылды (2007). Бұл монографияда қарашай-балқар тілінің бүгінде толық жауабын таба алмай келген фразеология саласындағы мәселелерді әр-қырынан зерттеп қарастырды. Сонымен қатар монографияда қарашай-балқар тілінің қысқаша фразеологиялық сөздігі де берілген [47]. Қарашай-балқар тіліндегі тұңғыш сөздікті К. А. Текелев (къарачай тилни фразеология сезлюгю, Черкесск, 1992) құрастырған. Сонымен бірге қарашай-балқар тілінде фразеологизмдерді салыстармалы зерттеулер де баршылық. Атап айтқанда, З.А. Лайпанованың «Структурно-семантические особенности фразеологических единиц с соматическим компонентом в карачаево-балкарском языке в сопоставлении с русским» (2007), Ж. Х. Гергокованың «Фразеологическая концептуализация понятия «человек»: На материале карачаево-балкарского, английского и русского языков» (2004) т.б кандидаттық диссертацияларда қарастырылған.

Ноғай тіл білімінде фразеология мәселесі өте аз зерттелген. Дегенмен туыс емес тілдермен салыстырмалы зерттеулер азды-көпті кездеседі. Олардың қатарында А. Ю. Мусалованың «Фразеологизмы-антонимы с компонентами «рука», «глаз», «сердце» в ногайском и английском языках» (2014), «Тематическая классификация фразеологизмов с компонентом глаз/коьз/eye в английском и ногайском языках» атты бірқатар мақалаларында қарастырылды. Ноғай тіліндегі фразеологизмдерді Д. М. Шихмурзаев біршама зерттеген болатын. Д. М. Шихмурзаев тұңғыш ноғай тіліндегі фразеологиялық сөздікті құрастырған (Черкесск, 1991).

Қарақалпақ тілінің фразеологиясы бойынша осы уақытқа дейін жүйелі түрде жазылған арнаулы еңбектер жоқ. Тек қарақалпақ тілінің фразеологиясының айырым мәселелері хаққында ғалым Е. Бердімұратовтың «Ҳәзирги қарақалпақ тилиниң лексикологиясы» (Нөкис, 1994) атты еңбегін атап көрсетуге болады. Фразеологизмдердің сөздікте берілу мәселелері С. Наурызбаева тарапынан арнайы зерттелді. Қарақалпақ тіліндегі қос компонентті фразеологизмдерді Г. Айназарова қарастырды [48;7-8].

Қырымтатар тіл білімінде фразеология мәселесі жақсы зерттелген. Қырымтатар тілінің фразеологизмдерін тұңғыш ғалым - Усеин Куркчи. Ол тұңғыш қырымтатар тіліндегі фразеологиялық сөздігін “Сёз бирикмелери” атымен «Йылдыз» журналында жариялады. Ал қырымтатар тіліндегі фразеологизмдерге ғылыми тұрғыда талдаулар жасаған ғалым – А. М. Эмирова еңбегі айырықша. Ғалым «Основы крымскотатарской фразеологии» атты еңбегінде қырымтатар фразеологиясы ғылым ретінде қазіргі жағдайы сипатталған, фразеологизмдердің семантикалық типтері, семантика-грамматикалық және стилистикалық ерекшеліктері барынша жан-жақты қарастырылды [49].

2 Бөлім. Қыпшақ тілдік тобына тән фразеологиялық параллельдер

2.1. Қазақ, қарақалпақ және ноғай тілдеріндегі фразеологиялық параллельдер

Қазақ тілінің тарихында елеулі із қалдырған дəуірдің бірі - Ноғайлы дəуірі. Қыпшақ-ноғай тобы тілдері тарихын зерттеу үшін бұл дəуірдің маңызы зор. Тіл тарихшысының өткен ғасырлар тілінің лексикалық қазынасын, грамматикалық құрылысын зерттеу үшін сүйенері өткен дəуірдің мұралары болып табылады. Еділден Донға дейінгі Кубанның кең даласын, Арал теңізі мен Каспий жағасын, Қырым мен Кавказ арасын кең жайлаған ноғай-қыпшақ ұлыстарының тілі мен қазақ əдеби тілі арасындағы сəйкестіктер мен ортақтықтар болса, олардың арасындағы дәстүр жалғастығы бар екенін көрсетіп, түркі тілдерін қалыптастырудағы мұның рөлін, оған қандай дəрежеде негіз болғанын ашу маңызды. Бұл – бүгінгі күн талабынан туындап отырған қажеттілік.

ХІV-ХV ғасырларда қазақ, ноғай, қарақалпақ тілдері Ноғай Ордасында туындап кейінгі дəуірлерде осы бірлестікте туындаған тілдік ұқсастықтары мол.

Ноғайлар, қазақтар мен қарақалпақтар бөлініп шыққан Алтын Орда мен Үлкен Ноғай Ордасының құрамында болған қыпшақ тайпалары. Сонымен қатар, «Алабұғат татарлары (ноғайлар) деп Қалмақ жері Каспий ауданы Ұлан-Холл бекетіндегі Северный қыстағында тұратын салыстырмалы түрде алғанда шағын этникалық топ өкілдерін айтамыз. Ресми құжаттар мен тарихи əдебиетте бұл топ «көшпенді алабұғат татарлары» деп берілген. Алабұғат татарларының этникалық тобы ноғай, өзбек, түркмен, қазақ, қазан татарлары мен қалмақтар сияқты түрік жəне монғол тектес этникалық топтардың сіңісуі нəтижесінде қалыптасқан. Алабұғат татарларының этногенезінде ноғай компоненті басым болса керек, олар да өздерін ноғайлар санайды. Сонымен, алабұғат татарларының тілі түркі тілдерінің қыпшақ тобына жатады. Міне, осындай деректер бір кездері ноғайлылықтар деп есептелген тұтас бір ұлыс өкілдерінің қазіргі таңда əр тектес, бірақ туыстас халықтар құрамында өмір сүріп жатқанына дəлел болады.

ХІV-ХVІІ ғасырлардағы халқымыздың мəдени-рухани өмірінде жаңа құрала бастаған халықтың сөйлеу тілі мен оны құраған ру-тайпалардың əріден келе жатқан поэзиясы тілінің негізінде ауызша дамыған əдеби тіл қызмет етті. Яғни, ХІХ ғасырдың ІІ жартысының басталатын қазақтың төл жазба əдеби тіліне дейін оның ауызша тараған əдеби тілі өмір сүрді. Сонымен қатар Орта Азиялық түркі əдеби тілі дəстүріне негізделген жазба əдеби тілі де болған. Əдеби тілдің бұл екі типі қазақтың төл, ұлттық жазба тілінің тез қалыптасып, əрі қарай дұрыс дамуына бірден-бір жол ашып, арнасын салды.

Қазақ халқы əр түрлі тайпалық одақтар мен ұлыстардың құрамында болған бір тектес түрік руларынан құралды. Осындай тілі ортақ, əдет, салты ортақ рулардың бір тобы қазақтарға Ноғай Ордасынан қосылды. Ал бұл ортаның екі-үш ғасыр бойында өмір сүріп тұрғаны тарихтан белгілі.

Моңғол дəуірінде батыста атақты Алтын Орда мемлекеті қалыптасты. Жошы ұлысына қарайтын бұл мемлекеттің құрамына орыс жері, Бұлғария, Дешті Қыпшақ, Қырым, Солтүстік Кавказ, Хорезм жері кірді. ХV ғасырда Алтын Орда үш хандыққа – 1420 ж. Қырым хандығына, 1433 ж. Қазан хандығына, 1466 ж. Астрахань хандығына бөлшектенеді жəне оның құрамынан көшпелі өзбектер тайпалы одағы мен ноғайлар (маңғыттар) бөлініп шығады.

Алтын Орданың ыдырауы жəне Ақ Орданың əлсіреуі барысында Қазақстан территориясында пайда болған ірі мемлекеттік құрылымдардың бірі Ноғай Ордасы болды. Ноғай аталған халықтың негізін монғол жаулаушыларының құрамында болған рулар қалыптастырған. Олар жергілікті қыпшақ тектес елдермен араласып, уақыт өте келе жеке халық ретінде дүниеге келген. Ал Ноғай Ордасының нышаны Алтын Орда əлсіреп, құлдырауға бет алған кезде байқала бастаған.

Ноғай Ордасы ХІІІ ғасырдың екінші жартысында бөлектене бастады. Бұл үрдіс Едіге би тұсында ХІV ғасырда да жалғасып, оның баласы Нұраддиннің кезінде аяқталды. Ноғай Ордасындағы үстем тайпа маңғыттар болды.

«Ноғай», «ноғайлықтар», «Ноғай Ордасы» деген терминдер алғаш рет ХVІ ғасырдың басында ғана пайда болды. Ноғайлықтар өздерін маңғыт деп, ал өз ұлысын – «Маңғыт жұрты» деп атаған. Оларды көрші халықтар ХV ғасырда осы атымен білген. ХІІІ ғасырдың екінші жартысында маңғыттар Алтын Орданын уақытша билеушісі түмен басы Ноғай иелігінің құрамына кіреді. Осыдан барып «Ноғай Ордасы» ұғымы шыққан .

Ноғай Ордасының негізгі территориясы Волга мен Жайықтың арасындағы жазықта, оның орталығы Волганың төменгі бойында немесе Сарайшық (Жайықтың) ауданында болатын. Шығыста ноғайлар Жайықтың сол жағалауы бойында көшіп-қонып жүрді, солтүстік-батыста олардың көшіп-қонып жүрген жерлері Қазанға дейін, оңтүстік-батыста Арал өңірі мен Хорезмге жететін.

Ақ Орда құрамында болашақта ноғай, қарақалпақ, өзбек, қазақ халқының құрылу үрдісінде негізгі рөл ойнаған тайпалар болды. Сол кезде батыстағы Ноғай хандығы мен шығыстағы Моғолстан жеріне дейінгі кең байтақ өңірде қоныстанған халық қазақ тайпалары еді. Ноғай Ордасының құрамына маңғыттармен бірге қоңырат, найман, арғын, қаңлы, алшын, қыпшақ, кенгерес, қарлұқ, алаш, тама жəне басқалары енді. Ноғайлы Ордасының негізін қалаған Едігеге, оның ұрпағы Нұраддынға, ноғай батырлары Орақ, Мамай, Қарасай, Қази, Нəрік, Шора, Ер Көкше, Ер Қосай, Айсанның ұлы Əметке арналған жырлар осы мемлекеттік иелікте дүниеге келді. Ноғай Ордасын мекендеген тайпалар қазіргі Ставрополь өлкесінде, Дағыстанда, Қарашай-Черкес облысында тұратын ноғай ұлтының, қырым татарларының, қазақ халқының этникалық құрамына енді.

Сол кездегі Орда басшылары арасында билік пен жайлау үшін үнемі күрес жүріп жатты. Алтын Орданың қираған тамтығынан құрылған басқа да бірлестіктер тəрізді Ноғай Ордасы да этникалық құрылым емес, көбіне саяси құрылым болды. Ноғай Ордасын мекендеген тайпалар қазақ халқы қалыптасуының күрделі этникалық үрдісіне тікелей қатысты.

ХVІ ғасырда Ноғай Ордасының Орыс мемлекетімен сауда-экономикалық жəне саяси байланыстары бірте-бірте қалыптаса бастады. Ноғайлықтардың ХV-ХVІ ғасырларда бұрынғы Алтын Орда империясы жерінде елеулі күшке айналғанын көрші ірі мемлекеттер қатты ескерген. Ресей де, Түркия да оларды ішке тартып, өз жақтарына шығаруға ұмтылған. Əсіресе, орыс патшалығының ноғай күштерін өздерінің түпкілікті мақсаттары жолында есеңгіретіп тастап отырғаны, өздеріне керек адамдарды көзден таса қылмай, оларға сый-сыяпат беріп, кейде Ресейге көшіріп əкелгені, одақтастары айнып кетпес үшін аманаттар алып отырғаны терең ойластырылған қадам еді. Ресей мемлекеті қанатын кең жайып, көрші елдерді бодан ете бастаған шақта əскер күшіне ғана емес, əлгі елдерге өштігі бар үлкен рулар мен тайпаларға да сүйенген. Ноғайлар Алтын Орданың ыдырауы дəуірінде негізінен осындай қызмет атқарған. Басқа мысалға тоқталмағанда, Едігенің Тоқтамыс ханға күресі Алтын Орданың шаңырағын шайқалтуға көп əсер еткені мəлім. Ноғайлы тарихын сөз еткенде, ол халықтың Алтын Орда керегесін құлатуға атсалысқан, кейде Ресей мүддесіне қайшы келген жерлері де кездесіп отырады.

ХVІ ғасырдың екінші жартысында Қазан жəне Астрахань хандықтарының Ресейге қосылғаннан кейін, Ноғай Ордасы бірнеше дербес иеліктерге ыдырады, оның ыдырау үрдісінде халықтың бір бөлегі қазақтың Кіші жүзінің құрамына енді.

Ноғай Ордасының қазақ хандығы құрылуы кезіндегі жəне əдебиеті мен тарихындағы үлес салмағын осы Кіші жүз құрамына енген топпен өлшеу жеткіліксіз.

Ноғайлар Солтүстік Кавказға іргелес далалықтарды, Еділ, Жайық бойларын қоныстанғаны белгілі. Ал қазақтар Еділдің төменгі ағысына дейінгі жерлерді иемденетін. Ноғайлар мен қазақтар аралас-құралас отыра берген; кей ауылдар бірге көшіп те жүрген, кейде қазақ хандары мен ноғай билері қызалысып, қыз берісіп тұрған. Ара-тұра жайлау-қыстаулар үшін, олжа үшін соғысып қалып отырғанымен, ноғайлар мен қазақтар біршама тату көршілік құрғанға ұқсайды. Өзара туыс екі Орда – ноғайлар мен қазақтардың бірге көшіп жүрген уағын «қой үстіне боз торғай жұмыртқалаған» алтын заман ретінде бағалайды Шоқан.

Қазақтар мен ноғайлар кейде тіпті жауға бірге аттанатын болған. Екі халықтың этникалық құрамы бір дейтін де, тіліндегі, салтындағы айырмашылық жоққа тəн еді. Сондықтан көңіліне билеушісі жақпаған рулар бір ұлыстан екінші ұлысқа ауысып өте берген. Бұл ағым көбіне қазақтан ноғайға қарай емес, керісінше болған. «Алаштан қазақ тараған, Ноғайлыға қараған, Жауға алдырмай ноғайлар, Бір-біріне жараған, Ноғайдан қазақ бөлініп, үш жүз болып тараған...» деген жолдар осындай тарихи жағдайлар кезінде айтылса керек.

Ноғай ордасындағы түрік руларының қазақ хандығының құрамына көптеп өткен бір уағы – ХVІ ғасырдың 50 жылдары. Орыстарға қарсы партия басшысы – қазақ эпостарында Орақ деген атпен мəлім Жүсіп би мен Исмайыл (Смайыл) бидің арасындағы күрес Жүсіп өлімімен аяқталды. Осы аласапыран кезінде Жүсіп пен оның ағасы Мамайдың, немере ағасы Жаңбыршының жақтастарының көбі қазақ хандығына өтіп кетеді.

Ноғай Ордасындағы бірталай түрік руларының қазақ халқының құрамына енген тағы бір уағы - ХVІІ ғасырдың орта шені. Торғауыттар Еділге келгенде ноғайдың біраз рулары осы қалмақтардың қол астына қарап қалған да, негізгі бөлігі Еділдің Қырым бетіне өтіп кеткен. Бірнеше жылдан соң қалмақтардың қол астында қалған рулар түгелдей дерлік қазақтарға қосылады.

Қазақстан Ғылым Академиясы орталық кітапханасының қолжазба қорындағы «Мұрын жыраудың өмірбаяны жəне қысқа өлеңдері. Көкше батыр» қолжазбасында мынадай мəлімет беріледі: «Ноғайдың əуелі келіп жайлаған жері Əз Жəнібек ханның Астраханнан келіп орын алуы мен ноғайлар да осылай қарай өте бастады. Əз Жəнібектен бұрын бұның алдын қалмақ иеленіп қалып бермеген, сонан ноғайдың ерлері қалмақты бостырған.

Ноғайдың тарауы үшке бөлінеді:

1) Қарақыпшақ ноғай, оларға: Қобыланды батыр жатады.

2) Қырымды ноғайға жататын: Ер Көкше, Ер Қосай, Айсанның ұлы Ахмет, Ақжонас ұлы Ер Кеңес, Асанқайғы, Ер Абат, Қарға бойлы Қазтуған, Нəрік ұлы Шора, Шынтас ұлы Төрехан т.б.

3) Шер куртты ноғайға жататындар: Алатайлы Аңшыбайдың тұқымы Едіге, Мұса, Нұраддын, Орақ, Мамай, Қарасай, Қази.

Ең əуелі Едіге батыр Жем бойынан Қанқожа деген қалмақты Үш Бөкенбайға дейін қуып, жерді кеңіткен. Оның артынан Ноғайдың ерлері жалғаса береді. Əр батырдың өзінің қарауына алған еліне жерді кеңіте бастады. Сөйтіп қалмақ босып кетті.

Ноғайлар осыдан кейін үшке бөлініп кетті. Осыған бөлінуге келген жерінің аты – Мəслəкаттың төбесі.

1) Асанқайғы жалғыз баласы Абат өлген соң жер қараушым жоқ деп, Сырдариясын жағалап, күншығысқа қарай Нұрдың Қарабатырына кетеді.

2) Қарға бойлы Қазтуған Мəслəкаттың төбесінен шыққан соң Ала Қырдың бойын Шағадамның қаласының сыртымен Ок балқанның үстімен сонан су ішіп əрі Шам Шəрі Мысырға қарай өтіп кетеді. (Мұрын жырау жердің атын мөлшерлеп қана айтып отырғанға ұқсайды)

3) Мұнда қонысты қия алмай қалған Əз Жəнібек хан. Астраханды салдырған, соны қия алмайосында отырып қалды». Мұраттың маған айтуы осы» [3, 3].

Ноғай Ордасының белгілі билері мен мырзалары: Мұса, Жаңбыршы, Мамай, Орақ, Алшы Смайыл (Исмайыл), Қазы, Телағыстар қазақ эпосының қаһармандарына айналды. Бұл құбылыстың себебін түсінбеген проф. П.А. Фалев қазақ батырлар жыры түгелдей ноғайлардан алынған деген теріс қорытындыға келеді. Бұл жерде біз қазақтар мен ноғайлардың ұзақ уақыт бойы Алтын Орданың құрамында бірге болғандығын, екі халықтың бірлігінің ХVІІ ғасырға дейін үзілмегенін, сондықтан біздің фольклорымыздың, əдебиетіміздің түп тамыры ортақ екендігін еске саламыз».

Жалпы Ноғай Ордасының Қазақ хандықтарының қалыптасуына үлкен əсері болған. Қарақалпақ халқы да осы Орданың құрамына кірген құмық, балқар, қарашай халықтары тұрады. Бұл күнде бұрын ноғайлы əдебиеті делініп келген туындылардың көпшілігі қазақ əдебиетінің қорында сақталып, оның төл туындыларына айналып кеткен. Тілдік ерекшеліктері де байқала қоймайды.

Ноғайлы дəуіріне жататын қазақ əдебиетінің мол да құнарлы саласы – жыраулар мен ақындар шығармашылығы. Ежелден аттары əйгілі болып келген қазақ жырауларын ел ноғайлы немесе ноғайлыдан шыққан деп аңыздайды [50; 50-54].

Ықылым заманнан еншісі бөлінбеген ноғай ағайындылар қазақ халқына деген жүрек түкпірінде берік ұялаған іңкəрлік сезімін өсер ұрпақ зердесіне құйып келеді. Осы тарихи даму үдерісін есепке ала отырып түркітанушы ғалым Н.А. Баскаков қазақ, қарақалпақ, ноғай тілдерін түркі тілдерінің қыпшақ-ноғай тобына жатқызады [51; 87]. Демек, қазақ, қарақалпақ, ноғай тілдері тарихи даму процесін бірге басынан кешірген туыстас түркі тілдері болғандықтан олардың лексикалық, фонетикалық, грамматикалық ұқсастықтары басым.

Қазіргі таңда қыпшақ-ноғай подгуппасына кіретін қазақ, қарақалпақ және ноғай тілдерінің бір-бірінен алшақтағаны аңғарылады. Оның көріністері аталмыш тілдердің тұрақты тіркестерінен де байқалады. Оның бір себебі - аталмыш подгруппадағы тілде сөйлейтін халықтардың аймақтық жағынан әркелкі орналасуында болып отыр. Нәтижесінде жақын туыстас тілдердің лексикасында айырмашылықтар мен өзгешеліктер көбейе түскен.

Ноғай тілі - қазіргі Қарашай Черкес автономия облысында мекендейтін ноғай халқының тілі. Ноғай тілі өзінің сөздік қорына және грамматикалық құрылымына қарай қарақалпақ тіліне жақын келеді. Ноғай халқының біразы Дағыстан территориясында, Ставрополь өлкесінде, Астрахань маңында өмір сүреді. Баскаков ноғай тілінің үш диалектісін көрсетеді (ноғай диалектісі, қара ноғай диалектісі, ақ ноғай диалектісі) [53].

Ноғай тілі құрылым және сөзжасам тұрғысынан қазақ тіліне өте жақын тіл болған соң, бұл тілдің тұрақты тіркестерінде де ортақтықтар өте көп. Тек аз-көпті айырмашылықтар кездесіп отырады. Ондай айырмашылықтар, негізінен, кейбір тұрақты тіркестердің құрамындағы сөдердің мағыналық жағынан өзгерісіне байланысты болып табылады. Мысалға, ноғай, қазақ тіліндегі біршама тұрақты тіркестердің құрамы мағыналас, синонимдес сөзбен ауысып келеді. Оны төмендегі мысалдардан байқауымызға болады.

Қазақ тілінде

Ноғай тілінде

ауыз тию

Ауыз этуьв

көз салу

Коъз атув

Ашулану

Ашув этув

ашуы келу

Ашув сыпатланув

Жалпы, ноғай тілі қыпшақ тобындағы тілдердің бәрін біріктіретін аралық тіл деуге болады, себебі, ноғай тілін қазақ тілінен ерекшелеп, қыпшақ-бұлғар тобындағы татар, башқұрт тілдерімен және қыпшақ-половец тіліндегі қарашай балқар, құмық тілдерімен біріктіретін бірқатар ортақтықтар бар.Ондай өзгешеліктер ноғай тілінің лексикасында кездесетін қыпшақ-бұлғар тобына тән желке, мұрын сөзінің тұрақты тіркестер құрамында молынан ұшырауы, қыпшақ-половец тобындағы тілдерге жақындататын борбай, ару, тас сөздерінің активті қолданысы, грамматикасында тувул (түгел) «жоқ емес» модаль сөзінің сақталуымен байланысты. Өйткені, бұл халықтың тарихын зерттеушілер ноғай, қарашай-балқар және құмық тілдерінің бірлікте болғандығын айтады.

«Желке» сөзі қыпшақ тобы тілдерінің фразеологизмдерінде негізінен татар және башқұрт тілдерінде әрі қарашай-балқар, құмық тілдерінде мол кездесуімен ерекшеленеді. Осы секілді, ноғай тілінде де бұл сөз фразеологизмдерде өте мол орын алған. Мысалы: елкеси тыртысув «жақтырмау», елкесин коьргендей этип коьруьв «ұнатпау», елкеси кайнав «семіру», калын елкели киси «бай, тұрмысы дұрыс адам» т.б. Сол секілді қазақ тілінде көбінде танау сөзі қолданылатын фразеологизмдерде татар, башқұрт тілдеріндегідей «бурын» мұрын сөзі қолданылуы да ноғай тілін аталған тілдерге жақындатады. Бурын туьбинде «жақын жерде», бурын тыгув «тұмсығын тығу» (қажетсіз жерге араласу), бурнын коькке коьтерув «танауын көкке көтеру», бурнынан тартса йыгылаяк «арық, жүдеу» т.б.

Ноғай тілінде зооморфтық фразеологизмдерде біраз айырмашылықтар бар. Мысалы, «қоянды қамыс, ерді намыс өлтіреді» деген ноғай тілінде Атты камышы оьлтирер, эрди намыс оьлтирер түрінде кездеседі.

Қыпшақ-половей группасындағы қарашай-балқар, құмық тілдерінің лексикасында жиі қолданылатын ару, тас, борбай сөздері де ноғай тілін аталмыш қарашай-балқар, құмық жіне татар, башқұрт тілдеріне жақындатады да, қазақ тілінен ерекшелендіреді. Мәселен, қара борбай болып юруьв «Біреуге бағынышты болып жүру», аърув соъз йыланды иннен шығарар, тас болу «жоғалу, кету» сияқты бірліктер ноғай тілінің құмық, қарашай-балқар тілдерімен ортақтығын танытады. [64]

Демек, ноғай тілі ноғай-қыпшақ тобындағы тілдік белгіні тұрақты тіркестерінде толық сақтаған. Дегенмен де, ноғай тілі Алтын Орда дәуіріндегі қыпшақ-бұлғар, қыпшақ-половец тобындағы тілдердің тығыз қарым-қатынаста болған дәуірдегі тілдік белгілерін де сақтаған, сонымен қатар қазіргі халықтың орналасу аймағына байланысты тілдік ареалдық өзгерістерге де ұшыраған. Мұны батыс қыпшақ тобындағы тілдерді кеңінен зерттеген ғалым Кеңесбай Мұсаев пікірі де дәлелдей түседі. Ғалымның өз сөзімен айтсақ: «Конвергенция восточных и западных кыпчаков найболее интенсивно развивалась в золотоординскую эпоху, тогда в зоне контактов между двумя основными ветвями складывается смешанный язык ногайского типа с преобладанием западных элементов, лексикой – больше заимствований из персидского, арабского и северокавказских языков и из русского языка. И тем не менее сохранил некоторые общие ногайско-кыпчакские особенности, которые казахский утратил» [53; 23б]. Соған қарамастан, ноғай тілін қыпшақ тобындағы қарашай-балқар, құмық, татар, башқұрт тілдерінен гөрі қазақ және қарақалпақ тілдерімен ортақтығы анағұрлым мол.

Ал, қарақалпақ тілі Өзбекстан құрамына енетін Қарақалпақ автономиялы республикасының халқының әдеби тілі. Құрылымы жағынан қазақ және ноғай тілдеріне өте жақын тіл. Қарақалпақ халқы Өзбекстан аймағындағы Хорезм, Ферғана облыстарында, Астрахань аймақтарында және шетелдерден Ауғанстанда мекендейді. С.П.Толстованың пікірі бойынша қарақалпақтардың халық болып қалыптасу процесі Арал теңізі маңында оғыздар мен шығыстан келген қыпшақ қимақ тайпаларынан құрылған Қаңлы бірлестігінің құрамында болған кезде басталған. Қарақалпақтардың печенег оғыз тайпаларынан шыққандығын А.Вамбери де қолдайды. Н.А.Баскаковтың айтуынша «Қарақалпақ халықтық тілі кейіннен Печенег (10-11), половцы (11-13), Алтын Орда (13-15) және үлкен Ноғай ордасы мен қазақ, өзбек одақтарына сіңісіп кеткен тайпалардың негізінде қалыптасқан», — дейді [54;121].

Қазақ және қарақалпақ тілдерінде бір семантикалық мағынада жұмсалатын тұрақты тіркестердің құрамы ауысып келеді. Ондай ауысудың екі түрін байқадық. Біріншіден, қазақ тіліндегі кейбір тұрақты тіркестердің құрамындағы сөздердің тек орны ауысып келеді. Сонымен бірге бұл тәсіл тек осы қазақ және қарақалпақ тілдерінде байқалды. Мәселен, қарақалпақ тілінде «аспан менен жершелли» өте үлкен айырмасы бар деген мағынада, «көз бен қастың арасында» тез, жылдам, «қалың бет» ұяты жоқ т.б. ал, қазақ тілінде «жер мен көктей», «қас пен көздің арасында», «беті қалың» түрінде ауысып келеді.

Ал, ендігі бір тұрақты тіркестердің құрамындағы сөздерінің орны ауысып келеді. Мысалы, қазақ тіліндегі «ит тұмсығы батпайтын» ну орман мағынасы «пышық мурны батпас» түрінд, «жылан жалағандай» тіркесі «пышық жалағандай» түрінде қолданылады. Сол сияқты, «хат хабарсыз» тіркесі қарақалпақ тілінде «хабарсыз-атарсыз» түрінде, қазақ тіліндегі «айдан анық» тіркесі «айдан ашық» түрінде, қазақ тіліндегі «бес саусақтай біледі» тіркесі қарақлпақ тілінде «бес бармақтай билиу» түрінде, қазақ тіліндегі «бидай өңді» тіркесі «буудай жүзли», қазақ тіліндегі «басы піспеу» қарақлпақ тілінде «басы батпау», ала аяқ қарақалпақ тілінде «ақ аяқ», ақ саусақ қарақалпақ тілінде «ақ жаға» түрінде құрамы ауысып қолданылады.

Қарақалпақ тіліндегі кей тұрақты тіркестердің тіркесу тәсілі аздап оны қыпшақ-бұлғар, қыпшақ-половшы тобына жақындатады. Мәселен, қарақалпақ тіліндегі қатты, қатігез: бауыры тас, тұрмысты: «ауқаты жақсы», «маңлайы қара», «бақытсыз тобығы толған» есейген түрінде кездесуі татар, башқұрт тілдерімен құрылымдық ортақтығын сақтағандығын танытады.

Қазақ және қарақалпақ тілдеріндегі қос компонентті фразеологизмдерінде ортақтық мол десек те болады. Екі тілде мынадай фразеологиялық параллельдер кездеседі: ай десе ауызы, күн десе көзі бар/ Ай десе аўзы (бар), күн десе көзи (бар), аз да болса, көптей көрді/ Аз да болса, көптей көриў, ағама жеңгем сай, апама жездем сай/ Ағама жеңгем сай, апама жездем сай, ақ дегені алғыс, қара дегені –қарғыс/ Ақ дегени - алғыс, қара дегени – қарғыс, ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен/ Ақ найзаның ушы менен, ақ билектиң күши менен, бір қызарды, бір бозарды/ Бир қызарды, бир бозарды, бір ұрты май, бір ұрты қан/ Бир урты май, бир урты қан, жерден алып, жерге салды/ Жерден алып, жерге салыў, жүзден жүйрік, жүзден тұлпар/ Жүзден жүйрик, мыңнан тулпар, қасықтап жиып, шөміштеп төкті/ Қасықлап жыйнап, шөмишлеп төгип т.б

Қарақалпақ және қазақ тілінде түйе малына қатысты фразеологиялық параллельдер мол (кесте 12).

Сонымен бірге қазақ тілінде мүлде кездеспейтін тұрақты тіркестер де молынан кездеседі. Мысалы, «жуулмаған қасықтай» сүйкімсіз, орынсыз әр іске араласатын адам, «терис жонқа» қырсық адам, «адалға қарсы жоқ» кедей, «айменен жарысқан» айдай сұлу, «аттың қасқасындай» айдан анық, «қара маңлай» бақытсыз адам, «кәлә моллани көрмеген» тәрбиесіз адам т.б.

Дегенмен де, қазақ тіліне қарақалпақ тілі барлық жағынан жақын тіл екендігін тұрақты тіркестерінен көруге болады. Қазақ және қарақалпақ тілдері тұрақты тіркестеріндегі басты өзгешеліктер негізінен, лексика-семантикалық деңгейде ғана қалыптасқан. Яғни, қарақалпақ тілі лексикасындағы иран, араб элементерінің молдығы, ол тілдің тұрақты тіркестеріне де әсерін тигізбей қалмаған. Ал, ноғай тілі ноғай-қыпшақ тобындағы тілдік белгіні тұрақты тіркестерінде толық сақтаған. Дегенмен, ноғай тілі Алтын Орда дәуіріндегі половшы, бұлғар тобындағы тілдердің тығыз қарым-қатынаста болған дәуірдегі тілдік белгілері де байқалады, әрі қазіргі халықтың орналасу аймағына байланысты тілдік ареалдық өзгерістерге де ұшыраған.

Жалпы тілдегі фразеологизмдерді мағыналық тақырыптық жағынан топтастыруда қатып қалған белгілі бір жүйе жоқ. Олай болуы заңды да. Бұл арада зерттеуші Г. Смағұлованың « фразеологизмдер сөздер сияқты тіршіліктің барлық саласын қамти алмайды, ол тек өз өрісінде, өз жағдайында құбылыстар мен заттар, адам көңіл күйін эмоционалдық- экспрессивтік бағалауда образды елестетумен, туынды номинация жасаумен шектеледі.» деген пікіріне қосылуға болады [55; 23 б]. Параллельдік құбылыс түркітануда фонетикалық, лексикалық, фразеологиялық, семасиологиялық, этимологиялық, сөзжасамдық және грамматикалық өлшемдер тұрғысынан қаралады. Осы өлшемдер негізінде қазақ, ноғай және қарақалпақ тілдеріндегі, жалпы қыпшақ тілдік тобына тән фразеологиялық параллельдерді соматикалық, зооморфтық, нумеративтік және түр- түстік деген семантикалық топтарға бөліп қарастырамыз.

Қазақ, ноғай және қарақалпақ тілдеріндегі фразеологиялық параллельдерді қарастыруда қазақ тілінде І. Кеңесбаевтың «Фразеологиялық сөздік» (2007), ноғай тілінде «Ногайско-русский словарь» (1963), қарақалпақ тілінде «Каракалпакско-русский словарь» (1967) сөздіктерін қолдандық.

І. Соматикалық фразеологизмдер: Ә. Болғанбаев «Анатомиялық атаулар негізгі сөздік қорға жататындықтан, көп мағыналы, туынды жаңа сөз жасауға соншама бейімділігімен ғана сипатталмайды, сонымен бірге тұрақты тіркестер жасаудағы белсенді қызметімен де айырықша көзге түседі», -деп, соматизмнің фразеология жасаудағы маңызын айтады. [56;107б].

Тіл- ұлттық құбылыс, халық мұрасы. Қазақ, қарақалпақ және ноғай тілдеріндегі дене мүшелеріне қатысты тұрақты тіркестер, негізінен, екі тілде де кең таралған, екі тілде де жиі қолданылатын, өздеріне тән құрылымдық және семантикалық ерекшеліктері бар, көркем ойлаудың ұлттық бояуын жинақтаған, құрылымдық, семантикалық жүйелеріндегі айырмашылықтары мен ұқсастықтарын, әр тілдің өзіне ғана тән ерекшеліктерін анықтап зерттеудің негізгі нысанын белгілейді. Соматикалық фразеологизм, яғни дене мүшелерінің атауларына арналған тұрақты тіркестер бір-біріне тәуелсіз әр ғасырда, әр тілде, адам баласының қоршаған ортаны, мінез-құлықты, табиғатты, өмірде болатын әртүрлі жағдайларды, адамдардың бір-біріне деген қарым-қатынасын өздері арқылы, өздерінің дене мүшелері арқылы тудырған.

Қазақ, ноғай және қарақалпақ тіліндеріндегі соматикалық фразеологиялық параллельдерді кесте арқылы ұсынамыз.

Жүрек /юрек/жүрек.

Кесте 1

Қазақ тілінде

Ноғай тілінде

Қарақалпақ тілінде

Жүрегі ашық

Юреги ашык

Жүреги ашық

Жүрегін жаралады

юрек яраланув

жүрегин жаралаў

Жүрегі қара

Кара юрекли

Жүреги кара

Тас жүрек

Тас юрек

Тас жүрек

Жүрегі жарылды

Юрек ярылув

жүреги жарылыў

Жүрегі от боп жанды

Юректе от янув

Жүрегіне дақ (дерт) түсті

Юрекке дерт (ой) салув (туьсируьв)

жүрегине дақ түсиў

Жүрегі жоқ

Юреги йок

Жүреги жоқ

Жүрегіне тиді

Юрекке тиюв

Жүрегине тийў

Ақ жүрек

Ак юрек

Ақ жүрек

Жүрегі сезді

Юреги сезуьв

Жүреги сезиў

Жүрегі жұмсақ

Юреги юмсак

Жүреги жұмсақ

Ер жүрек

Эр юрек

Ер жүрек

Жүрегі аузына тығылды

Юреги авзына тыгулув

жүреги аўзына тығылыў

Жүрегінде оты бар

Юрегинде оту бар

Жүрегинде оты бар

Жүрегі бос

Жүрегіне алды

Юреги бос

Юрегине алув

Жүреги бос

Жүрегине алыў

Жүрегі дауаламады

Юреги даваламады

жүреги даўамаў

Жүрек жалғады

Юрек ялгав

жүрек жалғаў

Жүрегі айныды

Жүрек жұтқан

Юреги былганув

Жүреги айныў

Жүрек жұтқан

Қол/кол/қол.

Кесте 2

Қазақ тілінде

Ноғай тілінде

Қарақалпақ тілінде

Қол басшы

Кол басшы

Қол басшы

Қолғабыс қылды

кол кабыс

Қол қабыс қылыў

Қолы жеңіл

колы енъил

Қолы жеңил

Қолы ұзын

Колы узын

Қолы узын

Қол байлау

Қолынан келген қонышынан басады

кол байлав

Қол байлаў

Қолынан келип, қоныштан басыў

Қолға алды

колга алув

Қолға алыў

Қолға қарады

колга карав

Қолға қараў

Қол тимеді

Кол тиймев

Қол тиймеў

Қол созды

Кол созув

Қол созыў

Қолы қолына тимеді

колы колына тиймев

Қолы қолына тиймеў

Қол алысты

Кол алысув

Қол алысыў

Қолы ауыр

Колы авыр

Қолы аўыр

Қолға түсірді

Колга туьсируьв

Қолға тусириў

Қол салды

Қол салув

Қол салыў

Ақ қол

Ак кол

Ақ қол

Қолдан ұшырды

Колдан ушырув

Қолдан ұшырыў

Қол үзді

Кол уьзуьв

Қол узиў

Қолы қысқа

Колы кыска

Қолы қысқа

Қол көтерді

Кол коьтеруьв

Қол көтериў

Қол астында

Кол астында

Қол астында

Қолы ашық

Колы ашык

Қолы ашық

Қолы ұзарды

Кол узарув

Қолы узарыў

Көз/коьз/көз.

Кесте 3

Қазақ тілінде

Ноғай тілінде

Қарақалпақ тілінде

Көзді ашып жұмғанша

Коьз ашып юмганша

Көз ашып жұмғанша

көзге түртсе көргісіз қараңғы

Коьз туьрткисиз караиъа

көзге түртсе көргисиз

Көз алмады

коьз алмав

Көз алмаў

Көз бояды

Көз бояв

Көз бояў

Көзден нұр тайды

коьздшъ нуры таюв

Көзден нуры таийў

Көзімнің нұры

коьзимнинъ ярыгы (нуры)

Көзимнин нуры

Қас пен көздің арасында

коьз бен кастынъ арасында

көз бенен қастың арасында

Көз байлады

коьз байлав

Көз байлаў

Екі көзі төрт болды

Эки коьзи доърт болув

еки көзи төрт болыў

Көз жұмды

Коъз юмув

көз жумыў

Көз жасын көл қылды

Коьз ясын коьлдей тоьгип

көз жасын көлдей төгиў

Көз жазып қалды

Коьз язув калдырув

Көз жазып қалыў

Көз қырын салды

Коьз кырын салув

Көз қырын салыў

Көз тиді

Коьз тийуьв

Көз тийў

Көзге ілмеді

Коьзге илмев

көзге илмеў

көздің қарашығындай сақтады

Коьздин карашыгындай саклав

Көздин қарашығындай сақлаў

көзі шарасынан шықты

Коьзи шарасынан шыгув

Көзи шарасынан шығыў

Көзі ашық

Коьзи ашык

Көзи ашық

көзі тірісінде

Коьзи тирисинде

Көзи тирисинде

Көзі түсті

Коьзи туьсуьв

Көзи тусиў

көзіне шөп салды

Коьзине шоьп салув

көзине шөп салыў

Көз тікті

Коьз тигуьв

көзин тигиў

Көз болды

Коьз болув

Көз болыў

Көз қорқақ, қол батыр

Коьз коркак, кол батыр

Көз қорқақ, қол батыр

Көзі жетті

Коьзи етуьв

Көзи жетиў

Көзге күйік болды

Коьзге куьйк болув

Бас/бас/бас.

Кесте 4

Қазақ тілінде

Ноғай тілінде

Қарақалпақ тілінде

Бас иді

Бас июв

бас ийиў

Бастан кешірді

Бастан кешируьв

Бастан кешириў

Бас болды

Бас болув

Бас болыў

Бас байлады

Бас байлав

Бас байлаў

Бас қосты

Басы жас

Бас косув

Басы яс

Бас қосыў

Басы жас

Бас-көз болды

Бас ұрды

Бас-коъз болув

Бас урув

Бас-көз болыў

Бас урыў

Басқа келді

Баска келув

Басқа келиў

Басы айдауда, малы талауда

Басы даўда, малы талаўда

Басы ауырып, балтыры сыздады

Басы аўырып, балтыры сызлаў

Басына бақ қонды

Басына бак конув

Басына бақ қоныў

Басы ашық

Басы ашык

Басы ашық

Басқа шықты

Баска шыгув

Басқа шығыў

Қара басы

кара басы

Қара басы

Басын айналдырды

Бас айландырув

Басын айландырыў

Басын тауға да, тасқа да соқты

Басын тавга да, таска да согув (урув)

Басын таўға да, тасқа да урыў

Басын жарып, көзін шығарды

Басын жарып, көзин шығарыў

Бас аман болса, бөрік табылады

Бас сав болса, боьрк табылар

бас саў болса, бөрик табылады

Таныған жерде бас сыйлы, танымаған жерде тон сыйлы

Таныған жерде бас сыйлы, танымаған жерде тон сыйлы

ауыз/ авыз/ аўыз

кесте 5

Қазақ тілінде

Ноғай тілінде

Қарақалпақ тілінде

Ауыз ашты

Авыз ашув

Аўыз ашыў

ауыздан- ауызға көшті

Авыздан авызга

Аўыздан аўызға көшиў

Аузына құм құйылды

Авызына кум куйылув

аўзына қум қуйылыў

Бір ауыздан

Бир авыздан

Бир аўыздан

Бір ауыз сөз

Бир авыз соз

Бир аўыз сөз

ел аузындағы адам

Эль авзындагы аьдем

Ел аўызындағы адам

аузына ақ ит кіріп, қара ит шығады

Авзына ак ийт кирип, кара ийт шыгув

аўзына ақ ийт кирип, кара ийт шығыў

Ашық ауыз

ауыз тию

Ашык авыз

Ауыз этуьв

Ашық аўыз

Аўыз тийу

Ажал аузында

Ажал авзында

Ажал аўзында

Ауыз жаласты

Авыз яласув

Аўыз жаласыў

Аузы бос

Аузын ашса, өкпесі көрінеді

Авзы бос

Авзун ачса, оькпеси кьоринер

Аўзы бос

Ауызын ашса, өкпеси көринер

Аузы берік

Аузы жеңіл

Авызга берк

Авзы енил

Аўзы берик

аўзы жеңил

Құлақ/кулак/қулақ.

Кесте 6

Қазақ тілінде

Ноғай тілінде

Қарақалпақ тілінде

Екі езуі екі құлағында

еки езиўи қулағында

Құлағыңа алтын сырға

Кулагына алтын сырга

Қулағыңа алтын сырға

Құлақ салды

Кулақ салув

Қулақ салыў

құлақ естімес, көз көрмес жер

Кулак эситип, коъз коърмес ер

Қулақ еситип, көз көрмеген

Құлақ түрді

Кулак туьруьв

қулақ туриў

құлағына ілмеді

Кулагына илмев

Қулағына илген жоқ

Аш құлақтан, тыныш құлақ

Аш тамагым, тыныш кулагым

Аш қулағым, тыныш қулағым

Құлағы ұзын

Кулагы узын

Қулағы узын

Құлағына құйды

Кулагына куюв

Қулағына қуйыў

Тіл/тил/тил.

Кесте 7

Қазақ тілінде

Ноғай тілінде

Қарақалпақ тілінде

Тіл алды

Тил алув

Тил алыў

Тілінің ұшында тұр

Тилининъ ушында турув

Тилинин ушында тур

Тілі ұзын

Тили узын

Тили узын

Тілі шықты

Тили шыгув

Тили шығыў

Тіл тас жарады, тас жармаса, бас жарады

Тил тас ярар, тас ярмаса, бас ярар

Тил тас жарар, тас жармаса, бас жарар

Тілі қысқа

Тили кыска

Тили қысқа

Тілінен бал тамған

Тилинен бал тамув

Тилинен бал тамған

Тіл қатты

Тил катты

Тил қатты

бас кеспек бар, тіл кеспек жоқ

Бас кеспек бар, тил кеспек жок

Бас кеспек бар, тил кеспек жоқ

Өнер алды -қызыл тіл

Оьнер алды- кызыл тил

Өнер алды- қызыл тил

Тілге келді

Тилге келуьв

Тилге келиў

Тілі байланды

Тили байланув

Тили байланыў

тілімен орақ орды

Тилимен орак орув

тили менен орақ орыў

тіл тигізді

Тил тий

тил тийгизиў

Бауыр/ бавыр/ Баўыр.

Кесте 8

Қазақ тілінде

Ноғай тілінде

Қарақалпақ тілінде

Бауыр басты

Бавыр басув

Баўыр басыў

Бауыр еті

Бавыр эти

Баўыр ети

Тас бауыр

Тас бавыр

Тас баўыр

бауыры бүтін, басы есен

Бавыры буьтин, басы эсен

Басы аман, баўыры пүтин

Бауырға тартты

Бавырга тартув

баўырга тартыў

Бала бауыр етің

Бала бавыр этин

Бала баўыр етин

Мұрын/бурын/мурын. Қыпшақ тобы тілдеріндегі фразеологизмдерді мұрын, танау, тұмсық сөздерінің қатысуына қатысты біршама ерекшеліктер қалыптасқан. Соның салдарынан қыпшақ тілдерінің ішінде татар, қазақ тілдерінде ғана фразеологизмдердің құрамына кейде мұрын сөзі көп жағдайда тікелей қатыспайды да, оның орнына танау, ал қазақ тілінде кейде тұмсық сөздері қолданылады. (тұмсығын тығу, тат. Танау сузу т.б)

Кесте 9

Қазақ тілінде

Ноғай тілінде

Қарақалпақ тілінде

Мұрнын көкке көтерді

Бурнын коькке коьтеруьв

Мурнын көкке көтериў

мұрнын шүйірді

Бурын йыйырув

Мурнын жыйырыў

Екі қолын мұрнына тығып қалды

Эки колын бурнына тыгув

Еки қолын мурнына тығыў

Ашуы мұрының ұшында

Ашувы бурнынын ушында

Ашууы мурынын ушында

Мұрнынан суы ақты

Бурнынан сувы агув

Мурнынан суы ағыў

Мұрнын жарды

Бурнын ярув

Мурнын жарыў

мұрнын балта кеспеді

Мұрнын балта шаппаў

Бет/бет/бет

Кесте 10

Қазақ тілінде

Ноғай тілінде

Қарақалпақ тілінде

Беті жоқ

Бети йок

Бети жоқ

Беті ашылды

Бети ашылув

Бети ашылыў

Беті қалың

Бети калын

Бети қалың

Бетіне күйе жақты

Бетине куьйе ягув

Бетине қара күйе жағыў

Бетінен басты

Бетинен басув

Бетке басыў

Бет алды

Бет алув

Бет алыў

Қара бет

Кара бет

Қара бет

бетке оттай басылды

Бетке оттай басылув

Бетке оттай басылыў

Бетке түкірді

Бетке тукируьв

Бетке түкириў

Бетпердесін ашты

Бетпердесин ашув

Бетпердесин ашыў

Беті бері қарады

Бети бери карав

Бети бери қараў

Беті күйді

Бети куьюв

Бети куйиў

Беті шыдамады

Бети шыдамав

Бети шыдаў

Іш/иш/иш.

Кесте 11

Қазақ тілінде

Ноғай тілінде

Қарақалпақ тілінде

Іші арам

Иши арам

Иши арам

Іші күйді

Иши куьюв

Иши куйиў

Ішінде ит өліп жатыр

Ишинде ийт оьлув

Ишинде ийт өлиў

Ішіне кіріп шықты

Ишине кирип шыгув

Ишине кирип шығыў

Ішінен күлді

Ишинен куьлуьв

Ишинен күлиў

Іші жылыды

Иши йылынув

Иши жылыў

Іші-бауырына кірді

Иши-бавырына кируьв

Иши-баўырына кириў

Іштен шыққан шұбар жылан

Иштен шыккан шубар йылан

Иштен шыққан шубар жылан

Іш жарасы

Иш ярасы

Иш жарасы

Ішке кірді (енді)

Ишке кируьв

Ишке кириў

Ішкі есеп

Ишки есеп

Ишки есеп

Ішкі сарай

Ишки сарай

Ишки сарай

Іші қазандай қайнады

Иши казандай кайнав

Иши қазандай қайнаў

Іш қайнады

Иш кайнав

Иш кайнаў

Іш тартты

Иш тартув

Иш тартыў

Іштен қара туған

Иштен кара тувган

Иштен қара туған

Іші ауырды

Иши авыруьв

Иши ауырыў

Іші ашыды

Иши ашув

Иши ашыў

Іші қату

Іші катув

Иши қатыў

Іші ит жалағандай болды

Иши ийт ялагандай болув

Иши ийт жалағандай болыў

Ішіне сақтады

Ишине саклав

Ишине саклаў

Ішіне сыймады

Ишине сыймав

Ишине сыймаў

Іші тар

Иши тар

Иши тар

Ішін сезді

Иши сезуьв

Иши сезиў

Іші суыды

Иши сувуьв

Иши суўыў

ІІ. Зооморфтық фразеологизмдер. Хайуанаттардың көптеген атаулары негізінен тұрақты метафоралар болады. Қандай да тіл болмасын, құрамындағы жан-жануар компоненті бар фразеологизмдер ұлттың жағрапиялық жағдайын, шаруашылық кәсібін бейнелей келе, қоршаған ортаны танып білудегі дүниетанымынан мол хабар береді. Фразеологизмде берілген жан-жануарлар бейнесі халықтың ұлттық ерекшелігін көрсететін бірден бір белгі болып табылады. Түркілік негізі бір қазақ, ноғай және қарақалпақ тілдерінде жан-жануарларға қатысты мынадай фразеологиялық параллельдер кездеседі:

Кесте 12

Қазақ тілінде

Ноғай тілінде

Қарақалпақ тілінде

Ит жанды

Ийт янды

Ий жанды

Ит өлген жер

Ийт оьлген ер

Ийт өлген жер

Ит өлім

Ийт оьлим

Ийт өлим

Ит болды

Ийт болув

Ийт болыў

ит итті, ит құйрығын жұмсайды

Ийт ийтти, ийт куйрыгын юмсайды!

Ийт ийтке айтады, ийт куйрыгына айтады

Ит үреді, керуен көшеді

Ийт уьреди, керван коьшеди!

Ийт уребереди, каруан оте береди.

Аузына ақ ит кіріп, қара ит шықты

Авзына ак ийт кирип, кара ийт шыгув

аўзына ақ ийт кирип, кара ийт шығыў

Ит пен құсқа жем болды

Ийт пен куска ем болув

Ийт пен құсқа жем болыў

Ит қылды

Ийт кылув

Ийт қылыў

Ит жүрек

Ийт юрек

Ийт жүрек

Ит басына іркіт төгілді

Ийт басына иркит тоьгилуьв

Ийт басына иркит төгилген заман

Ит өмір

Ийт оьмир

Ийт өмир

Ит пен мысықтай

Ийт пен мысыктай

Ийт пен мысықтай

Ит терісін басына қаптау

Ийт терисин басына каплав

Ийт терисин басына каплау

Ит тілеуін тіледі

Ийт тилеуьн тилев

Ийт тилеўин тилеў

Ит боғынан қыл шықпайды

Ийт богынан кыл шыкпав

Ийт боғынан қыл шықпаў

Ит тиген арам ас

Ийт тиген арам ас

Ийт тиген арам ас

Итін шығарды

Ийтин шыгаруьв

Ийтин шығарыў

Ер қанаты-ат

Эр канаты- ат

Ер қанаты – ат

Ат байлады

Ат байлав

Ат басына күн туды

Ат басына кун туьв

Ат басына күн туўыў

Ат басын тартты

Ат басын тартуьв

Ат басын тартыў

Ат жақты

Ат якты

Ат жақты

Ат жалын тартып мінді

Ат ялын тартуьв минуьв

Ат жалын тартып миниў

Ат жарыс

Ат жарыс

Ат қосты

Ат қосыў

Ат құлағында ойнады

Ат кулагына ойнав

Ат қулағында ойнаў

Ат мінгізіп, тон кигізді

Ат мингизип, тон кийгистуьв

Ат мингизип, тон кийгизиў

Ат ойнатты

Ат ойнатуьв

Ат ойнатыў

Ат-тонын ала қашты

Ат-тонын ала кашуьв

Ат тонын ала қашыў

Ат тұяғы тимеген

Ат туягы тимеген

Ат тұяғы тимеген

Ат шаптырды

Ат шаптыруьв

Ат шаптырыў

Ат ізін салмады

Ат изин салмав

Ат изин салмаў

Қоян жүрек

Коян юрек

Қоян журек

Қоянды қамыс, ерді намыс өлтіреді

Атты камышы оьлтирер, эрди намыс оьлтирер

Қоянды қамыс, ерди намыс өлтиреди

Бір оқпен екі қоянды атып алу

Бир окпен эки коян атып алув

Бир оқпен еки қоян атып алыў

Қоян ерін

Коян ерин

Қоян ерин

Қой аузынан шөп алмас

Кой авзынан шоп алмас

қой аўзынан шөп алмас

Қой үстіне бозторғай жұмыртқалады

Кой уьстине бозторгай юмырткалав

Қой үстінде бозторғай жұмыртқалады

Қой терісін жамылған қасқыр

Кой терисин жамылган каскыр

Қой терисин жамылган қасқыр

Қой көз

Қой қоздап, бота боздап

Кой коьз

Қой көз

Қой қозылап, бота бозлап

Түйе бас қылды

Түйебас қылыў

Түйе жолы жіңішке

Түйе жолы жиңишке

Түйенің басы

Түйениң басы

Түйе үстінен ит қапты

Түйе үстинен ийт қабыў

Түйені түгімен, биені бүгімен жұтты

Түйени түгимен, биени бүгимен жутыў

Түймедейді түйедей қылды

Түймедейди түйедей етиў

ІІІ. Нумеративтік фразеологизмдер. Фразеологизмдердің жасалуына ұйытқы болатын сөздердің бір тобы- сан есімдер. Фразеологизмдер құрамындағы сн есімдердің қолданысына І. Кеңесбаев: «Бұл сөздердің белгілі бір тізбе, тіркестерге түп қазық болу себебі халықтың ежелгі дәуірдегі ұғым-түсінігімен, салт-санасымен ұштасып жатыр. Фразеологизмдер ішінде бұл сөздер нақтылы сан мағынасында қолданылуы шарт емес», - дейді [67;612]. Қазақ, ноғай және қарақалпақ тілдерінде нумеративті фразеологиялық параллельдер төмендегідей кездеседі:

Кесте 13

Қазақ тілінде

Ноғай тілінде

Қарақалпақ тілінде

бір аяғы көрде, бір аяғы жерде

Бир аягы коьрде, бир аягы ерде

Бир аяғы жерде, бир аяғы гөрде

бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығарды

Бир енъ кол, бир ягадан бас шыгаруьв

Бир жағадан бас (шығарып), бир жеңнен қол шығарып

бір көзінен қан, бір көзінен жас ақты

Бир коьзинен кан, бир коьзинен яс агуьв

Бир көзине қан алып, бир көзине жас алып

бір қызарды,бір бозарды

Бир қызарды, бир бозарды

бір бауыр жер

Бир бавыр ер

Бир баўыр жер

Бір ауыз сөз

Бир авыз соьз

Бир аўыз сөз

Бір деген

Бир деген

Бир деген

Бір күні

Бир куьни

Бир күни

Бір кіндіктен

Бир киндиктен

Бир киндиктен

Бір тиынға да тұрмайды

Бир тиынға да тұрмаў

Бір құлағына кіріп, екіншісінен шықты

Бир кулагынан кирип, экиншисинен шыгув

Бир кулағынан кирип, екиншисинен шығыў

Бір қалыптан соққандай

Бир калыптан соккан

Бир қалыптан соққандай

Бір оқпен екі қоян атты

Бир окпен эки коян атув

Бир оқпен еки қоян атыў

Бір жылға қоян терісі де шыдайды

Бир жылға коян териси де шыдайды

Бір болды

Бир болув

Бир болыў

Екі аяғын бір етікке тықты

Эки аягын бир этикке тыгув

Еки аяғын бир етикке тығыў

Екі дүние, бір қадам

эки дунья, бир кадам

Еки дүние, бир қадам

Екі жүзді

Эки юзли

Еки жүзли

Екі көзі төрт болды

Эки коьзи доьрт болув

Еки көзи төрт болыў

Екі көзі шарасынан шықты

Эки коьзи шараснан шыгув

Еки көзи шарасынан шығыў

Екі қолын мұрнына тығып қалды

Эки колын бурнына тыгып калув

Еки қолын мурнына тығыў

Екі қолға бір іс

Эки колга бир ис

Еки қолға бир ис

Екінің бірі

Экинин бири

Екинин бири

Екі оттың арасында қалды

Эки оттын арасында калув

Еки оттың ортасында калыў

Екі сөзді көтермейді

Эки соьзди коьтермев

Еки сөзди көтермеў

Екі туып, бір қалған жоқ

Еки тўуып, бир қалған жоқ

Үш қайнаса сорпасы қосылмайды

Уш кайнаса сорпасы косулмав

Үш қайнаса сорпасы қосылмайды

Үш ұйықтаса түсіне енбеген (кірмеген)

Уш уйыктаса туьсине кирмев

Уш уйықтаса түсине кирмеў

Екі көзі төрт болды

Эки коьзи дьорт болув

Еки көзи төрт болыў

Төрт түлік

Дьорт туьлик

Төрт түлик

Төрт көзі түгел

Төрт көзи түуел

Төрт аяғына тік тұрғызды

Дьорт аягына тик тургызув

Төрт аяғына тик турғызыў

Төрт жағы құбыла

Дьорт жагы кубыла

Төрт жағы қубыла

Бес саусақтай білді

Бес саусақ бірдей емес

Бес бармақ та бирдей болмайды

Бес бармағындай билиў

Бес барма бирдей емес

Бес уақыт намазды қалдырмады

Бес вакыт намазды калдырмав

Бес уақыт намазды қалдырмаў

алтау ала болса, ауыздағы кетеді, төртеу түгел болса, төбедегі түседі

Тортеу түуел болса тобедегин келтиреди, алтау алау болса ауызындагын алдырады.

Алты аласы, бес бересі жоқ

Ақылы алпыс (алты) жаққа жүгірді

Алты аласым (жоқ), бес бересим (жоқ)

Ақылы алтыға, ойы онға (бөлиниў)

Алып алты, жеп жеті болмайды

Алып алты, жеп жети

Жеті қазына

Ети казына

Жети қазына

Жеті ата

Ети ата

Ети ата

Жеті қараңғы түн

Ети тунде

Ети қараңғы түн

Жеті жұрт

Ети юрт

Жети жұрт

Жеті айлық бала жете туады

Жети айлық бала жете туады

Жеті атасын таныту

Ети атасын танытув

Жети атасын танытыў

Жеті қабат тау үсті

Ети кабат тав уьсти

Жети қабат тау үсти

Жеті рет өлшеп, бір рет кес

Ети рет оьлшеп, бир рет кес

Жети өлшеп, бир кесиў

Жеті ғалам

Ети галам

Жети ғалам

Сегіз жұмақ қақпасын ашу

Сегиз жумак какпасын ашув

Сегиз жумақ қақпасын ашыў

Тоғыз қатынның толғағы қатар келу

Тогыз катыннын толгагы қатар келув

Тоғыз қатынның толғағы қатар келиў

Тоғыз тұрып, тоқсан толғанды

Тоғыз турып, тоқсан толғанып

Сегіз қырлы, бір сырлы

дос егіз, дұшпан сегіз

Бир сырлы, сегиз қырлы

дос егиз, душпан сегиз

Он сан ноғай

Он сан ногай

Он сан ноғай

Он саусағындай білу

Он бармағындай билиў

Он екі мүше

Он эки муьше

Он еки мүше

Он салса бір баспайды

Он салса бир баспайды

Он екіде бір гүлі ашылмаған

Он екиде бир гүли ашылмаған

Он сегіз мың ғалам

Он сегиз мын галам

Он сегиз ғалам

Отыз күн ораза

Отыз кун ораза

Отыз күн ораза

Отыз күн ойын, қырық күн тойын қылды

Отыз күн ойын, қырық күн тойын қылыў

Отыз тістен шыққан сөз отыз рулы елге тарайды

Отыз эки тистен шыккан соьз, отыз эки термеге яйылар!

Отыз еки тистен шыққан сөз отыз рулы елге тарайды

Қырық кісі бір жақ, қыңыр кісі бір жақ

кырк киси бир як, кыныр киси бир як

Қырық киси бир жақ,қыңыр киси бир жақ

Қырық құбылды

Кырк кубылув

Қырық қубылыў

Қырық пышақ болды

Кырк пышак болув

Қырық пышақ болыў

Қырық қазанның құлағын тістеді

Қырық қазанның қулағын тистеў

Алпыс екі айлалы

Алпыс еки айлалы

Алпыс екі тамыры босады

Алпыс еки тамыры босаў

жүз толғанды

Юз толганув

Жүз толғаныў

Жүз жиырма төрт мың әнбие (пайғамбар)

Юз йырма дьорт мын пайгамбар

Жүз жигирма төрт мың әнбие

ІУ. Түр - түстік фразеологизмдер. Адамзат мәдениеті жүйесінде түр-түс қоғамдық санада қалыптасқан тұрақты ассоциациялардың нәтижесінде нақты бір заттық мазмұнмен сәйкестендірілгенде символ бола алады. Түр-түс ұғымы субъектінің/этностың ментальды қасиеттерін, ұлттық сипатын саралауға, индивидуальды болмысын танытуға септігін тигізеді. Қазақ, ноғай қарақалпақ тілдеріндегі мынадай түр-түстік атаулар ұйытқы болған фразеологиялық параллельдер кездеседі:

Кесте 14

Қазақ тілінде

Ноғай тілінде

Қарақалпақ тілінде

Ақ сөз

Ак соьз

Ақ сөз

Ақ дегені-алғыс, қара дегені-қарғыс

Ақ дегени - алғыс, қара дегени – қарғыс

Ақ қол

Ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен

Ак кол

Ақ қол

Ақ найзаның ушы менен, ақ билектиң күши менен.

Ақ пен қара

Ак пен кара

Ақ пен қара

Ақ көңіл

Ақ көйлек, көк көйлек

Ак коънил

Ақ кеўил

Ақ көйлек, көк көйлек

Ақ сүтін ақтады

Ак суьтин актав

Ақ сүтин ақтаў

Ақ безерде көк безер болды

Ақ безер де, көк безер (болыў)

Ақ боран

Сүттен ақ, судан таза

Суьттен ак, судан таза

Ақ боран

Сүттен ақ, суўдан таза

Ақты қарадан айыра алмау

Акты карадан айырып билмев

Ақты қарадан айыры билмеў

ақ жол

Ак юл

Ақ жол

Қара басты

Кара басув

Қара басыў

Қара күшке салды

Кара куьшке салув

Қара күшке салыў

Қара ниет

Кара ниет

Қара ниет

Қара көрінді

Кара коьринуьв

Қара көриниў

Қара суық

Кара суык

Қара суўық

Қара көңіл

Кара коьнил

Қара кеўил

Қара жүрек

Кара юрек

Қара жүрек

Қара жау

Кара яв

Қара жау

Қара жұрт

Кара юрт

Қара журт

Қара күш

Қара су, қара тер

Кара куьш

Қара күш

Қара суў, қара тер.

Сары ізіне шөп салды

Сары изине шоьп салув

Сары изине шөп салыў

Сары ауыз

Сары авыз

Сары аўыз

Сары жол

Сары юл

Сары жол

Көк есекпен сауда жоқ

Коьк есекпен савде йок

Көк есекпен саўда жоқ

Көкжал бөрі

Көк тиын

Көк ял боьри

Көк жал бөри

Көк тиын

көк желке

Коьк елке

Көк желке

Көк ми

Коьк мый

Көк мий

Қыздың көзі қызылда

Кыздын коьзи кызылда

Қыздың көзи қызылда

Қызыл шеке болды

Кызыл шеке болув

Қызыл шеке болыў

Өнер алды – қызыл тіл

Оьнер алды- кызыл тил

Өнер алды -кызыл тил

Қызыл қанға батты

Кызыл канга батув

Қызыл қанға батыў

Қызыл сөз

Кызыл соьз

Қызыл сөз

Сонымен қорытсақ, қыпшақ группасындағы түркі тілдерінің ішінде қыпшақ-ноғай тобына кіретін қазақ, қарақалпақ дәне ноғай тілдері тобының фразеологиялық, ортақтығы мен сәйкестігін сақтағанына қарамастан, басқа топтарға қарағанда шашыраңқы. Оның басты себебі, аталған топтағы тілде сөйлейтін халықтардың орналасуындағы территориялық алшақтықтармен байланысты болса керек. Айталық, жалпы қыпшақ тобындағы тілдердің ішінде қыпшақ -бұлғар, қыпшақ- половец топтарындағы халықтардың тілі, лексикалық сәйкестігі біршама мол болып келсе, қыпшақ-ноғай тобындағы тілдер (ноғай, қарақалпақ, қазақ) лексикалық сәйкестігі салыстырмалы түрде біркелкі емес. Соның нәтижесінде жақын туыстас тілдердің лексикасындағы айырмашылықтар молая түскен. Ал, оның көрінісі аталған жақын туыстас тілдердің тұрақты тіркестерінен көрініс тапқан дегіміз келеді.

2.2. Татар және башқұрт тілдеріндегі фразеологиялық параллельдер

Қыпшақ - бұлғар подгруппасына Алтын Орда әдеби тілінің батыс варианты мен татар және башқұрт тілдері кіреді. Алтын Орда әдеби тілі деп Алтын Орда мемлекетінің құрамына кірген түркі халықтары пайдаланған орта ғасырдағы тілді айтамыз. Ғалымдар қолдану аясына қарай бұл әдеби тілді екі вариантқа бөліп қарастырып жүр:

а) Алтын Орда әдеби тілінің батыс варианты;

ә) Алтын Орда әдеби тілінің шығыс варианты. Алтын Орда әдеби тілінің әсеріне түркі халықтарының Батыс Ғұн тармағына кіретін тілдердің басым көпшілігі ұшыраған. Бұл әдеби тілдің қазіргі көптеген түркі халықтарының әдеби тілінің қалыптасуына тигізген игілікті әсері болғандығы түркітану ғылымында толығымен дәлелденді.

Осы погруппаға кіретін татар тілі - Татарстан Республикасының және басқа да мемлекеттерді мекендейтін татар халқының мемлекеттік тілі. Ертеде Алтын Орданың құрамына кірген барлық түркі халықтарын татарлар, монғолдардың өздерін татар-моңғолдар деп атаған. Осы атау негізінде тарихта татар-моңғол шапқыншылығы деген тарихи термин қалыптасты. Кейін осының негізінде түркі тілдерін түрік-татар тілдері деп атау дағдысы да қалыптасып, біраз уақыт екі этноним қатар қолданылып келді. ХІХ ғасырда жаңылыс қолданылып жүрген бұл ұғымдар өз түсініктеріне ие болды. Татар тілі деп Еділдің ортаңғы ағысы бойын жайлаған түркі тайпаларының тілі саналады. Татар тілі түркі тілдерінің ішінде диалектілері көп тілдердің болып табылады. Бұндай құбылыс олармен көршілес орналасқан башқұрт тілінде де байқалады. Мұның себебін ол халықтардың таулы жерлерде орналасуымен түсіндіруге болады. Жазық, далалы жерлерді қонытанған халықтарға қарағанда бір-бірімен сирек араласатындықтан, тайпалар оқшаулану процесіне ұшырап, диалектілер көбірек пайда болған.

Башқұрт тілі - Башқұртстан Республикасын және басқа да мемлекеттер территориясын мекендейтін башқұрт халқының мемлекеттік тілі. Бұл екі тілде де чуваш тіліндегідей бұлғар тілінің кейбір элементтері кездесіп отырады. Сондықтан подгруппа қыпшақ-бұлғар атауына ие болған. Қыпшақ-бұлғар подгруппасы қыпшақ тобының басқа шағын топтарынан мынадай ерешеліктерімен алшақтанады:

• 9 дауысты дыбыс бар;

• Дауысты дыбыстар жүйесі бұлғар тобының дауысты дыбыстар жүйесіне өте жақын. Мысалы, чуваш тілінде де, татар тілінде де саны мен дыбысталуы жағынан өте ұқсас вокализм жүйесі қолданыс табады. Тек чуваш тілінде кездесетін э дыбысы татар тілінде жоқ, алайда оған татар тілінде ә фонемасы сәйкес келеді. Демек, екі тілдегі дауысты дыбыстар жүйесін толығымен бірдей деп айтуға болады;

Қыпшақ группасының өзге шағын топтарында э, о, е дауыстылары қыпшақ-бұлғар подгруппасында и, у, үдауыстыларымен алмасып келеді [57;104-105].

Татар, башқұрт тілдеріндегі фразеологизмдерді айтқанда, ең алдымен осы халықтардың тұрақты тіркестеріндегі орыс халқының мәдениетінің әсері ерекше сөз ету қажет етеді. Ондай тұрақты тіркестердің көбі ас-дәм түрлеріне қатысты кездеседі де, тағам дайындау түрлерінің түркілік емес екенін танытады. Мәселен, Орта азиялық қыпшақ түркілері ертеден мал шаруашылығымен айналысатын болғандықтан негізгі тағам түрлері еттен жасалады. Оның ішінде ірі қара мал еттерімен бірге қой еті қолданылады. Ал, Волга бойы қыпшақтары тілінде ішінде жеміс, көкөніс түрлері ертерек қолданыла бастаған. Оның көрінісі башқұрт, татар тілдері тұрақты тіркестерінде орын алған сияқты. Мәселен, башқұрт тілінде бешмәгән шалкан, «бос, былжыр адам», «пәжеген чалкан (мокрая курица), «керән (хрен) тормадан татлы болмас» (хрен реки не слаще), «кәжә кәбәстәгә үч» т.б.

Сол сияқты, татар және башқұрт тілдерінде қазақ тілінде жиі қолданылмайтын көкөніс атауларымен қоса бал, үй құстарының атаулары, балық, олардан жасалатын тағам, түрлері, жармалардан жасалатын тамақ түрлері тұрақты тіркестерінен де аңғарылады. «балық» сөзі оған қатысты атаулар қазақ тілі үшін де жат емес. бірақ та, қазақ фразеолгиясында балық атауы тағам, ас ретінде емес, жалпы балықтың тек өзіне қатысты онша-мұнша тіркестерде ғана кездесуі мүмкін. Мысалы, «балық басына шіриді» т.б оның мәнісі балық тағам, ас ретінде қазақтың ұлттық ас мәзірі үшін тек белгілі бір аймақта болмаса, кеңінен таралмаған. Осыған қатысты балық атаулары тек диалектілік тұрақты тіркестерде ғана кездесуі мүмкін. Ал қыпшақ тобындағы (татар, башқұрт) тілдерінде балық атауы тұрақты тіркестерде жиі қолданылуы бұл халықтардың тұрмыс-тіршілігінде балық шаруашылығының орны бар екендігінен хабар береді. Мәселен, башқұрт тілінде «несе сәйнәһәң дә бер балык басы» сол баяғы, «балыҡ кеүек», татар тілінде: «бер балык башен чәйнәү» бір нәрсені қайталай беру, т.б.

Қыпшақ тобындағы халықтардың ішінде татар, башқұрт халықтары ертерек отырықшылыққа көшкендіктен болар, бұл халықтар үй құстарын, әсіресе, қаз, үйрек секілді түрлерін ертеден өсіреді. Сол себепті де олардың атауы да басқа тілдерге қарағанда татар, башқұрт фразеологизмдерінде мол ұшырасады. Мәселен, татар тілінде ақымақ, ұмытшақ деген мәнде «тавык хәтере», «тавык баш», «тавык мие эчкен» «тавык мие ашаган» сияқты тұрақты тіркестер кеңінен қолданылады. Тауық сөзімен байланысты тағы да «тавык йөрәк» қорқақ, «тавык атлап чыгарлык» жақын жер, «тавыклар көләр» күлкілі емес, «тавык чүпләп бетергесәз» өте көп, «күкәй сала алмаган тавык ишкелле» абыржу т.с.с.

Татар тілінде үйрек, қаз атауы тұрақты тіркес жасауда ерекше мол қатысады. Бұл да аталған халық өміріндегі кейіннен қалыптасқан құбылыстар екендігі даусыз. Мәселен, «үрдәк биреп каз алган» пайдакүнем, есепшіл деген мағынада қолданылса, дәл осы мағынада «қазын биреп кадалгән» тіркесі де кездеседі. Сол сияқты алдау, өтірік сөйлеу мағынасында «үрдәк очыру», сүйкімсіз, ұсқынсыз деген ұғымда «шыксыз үрдәк баласы» , орынсыз көп сөйлеу мағынасында «үрдәк телен ашаган» тұрақты тіркестері қалыптасқан.

«Таракан» атауы қазақ топырағында бірде бір тұрақты тіркестерінің құрамында кездеспейді. Бұның өзі аталған жәндіктің негізінен қалалы жерлерде мекендейтіндігімен байланысты болса керек-ті. Қайта өркенде дәуірінде қала құрылысы кеңірек дамыған Ресей аймағына шектесе өмір сүрген, башқұрт, татар тілдерінде «таракан» атауы біршама тұрақты тіркестеріндің құрамында қатысқандығы ойымызды дәлелдей түседі. Мәселен, башқұрт тілінде «ашка таракан болып түсу» шақырырмаған қонақ, татар тілінде «кара таракан булу (башқ.кара таракан болыу)» үшінші адам артық мағынасында т.б.

Орыс халқының наным-сенімі де түркі халықтарына әсерін тигізген. Кісі өліміне қатысты қалыптасқан тұрақты тіркестер де халық өмірінен, салт-дәстүрінен мол мағлұмат береді. Кряшен татарлары христиан дініне зорлықпен көшірілгендігінің нәтижесінде басқа түркі халықтарынан өз алдына ерекшеленгендігі бізге мәлім. Әсіресе, татар халқының жұлдыздарға деген ұғымдары халықтың мифологиялық сенімін танытады. Мәселен, «бәхетле йолдоз астында туган», «раштуада бер күрәк кар бирмәс», (қыста бір күрек қар бермес, өте қатты пес адам жайлы айтылып тұр) т.б. [64;26-27 ]

Сібір түркі халықтарында аюға, қасқырға табыну табыну тотемі болған [61;167]. Әсіресе, угор-фин халықтарымен байланыста болған татар, башқұрт халықтарынан көрініс тапқан. Мысалы, «ике аю бер өнгә сыймый», «айыу майы һөртөү» т.с.с. бұл фразеологизмдер жайында З. Г. Ураксин: «Появление этого фразеологизма должно быть связано с культом медведя, который бытовал у башкир и у многих народов Сибири в прошлом. Медведь являлся тотемным животным, существовала вера в родство медведя с человеком, и сейчас бытуют сказки, легенды о предке медведе, его кости, череп, клыки и другие части тела применялись как охранительные средства от всяких злых духов, дурного глаза и болезней. Медвежье сало растопливалось и тоже применялось как целительное снадобье» [65;167]. Ал Р. Н. Сүлейманованың зерттеулерінде де башқұрт халқының наным-сенімдерінде финн-угор халықтарының табынушылығының сөзсіз әсері болғандығын айтады [66;42].

Жалпы «аю» сөзіне қатысты фразеологиялық паралелльдер башқұрт және татар тілдерінде молынан ұшырасады. Мәселен, аю мае сөртү/айыу майы һөртөү, аю баш/айыу баш, аю кул/айыу кул, аю урнына умыра/айыу урнына умыра т.б. татар және башқұрт тілдеріндегі аталған семаниткалық топтағы тұрақты тіркестердің біршамасы орыс тілінен калька тәсілі арқылы келіп қалыптасқан. Мәселен, «аю хәзмәте күрҺәтү» (оказать медвежью услугу), «аюны да биергә өйрәтәләр» (и медведя плясать учат) т.б.

Зерттеуші ғалымдар қарым-қатынастың жандана түсуіне қоғамдағы түрлі мәдени, эконимикалық, әлеуметтік өзгерістер ерекше әсерін тигізетінін айтады. Қоғам өміріндегі экстралингвистикалы және интралингвистикалық факторлардың нәтижесінде тұрақты тіркестер сол кезеңдегі орын алған тілдік қарым-қатынастың тарихи, мәдени лингвистикалық ақпараттарын өз бойына сіңіріп, белгілі дәрежеде сақтап қалады. Сөйтіп, тарихтағы қоғамға өзгеріс әкелетін өтпелі кезеңдер тілдің фразеология қорының қалыптасуында өз ізін қалдырады. Мысалы, татар және башқұрт халқының бастан кешкен тарихи оқиғаларға қатысты Мамай заманында «атам заманда, баяғыда», кырым сиреүләй, дарыны коро тотоу «держать порох сухим» секілді әскери фразеологизмдер тарихи кезеңдердің тілдегі көрінісі. 1243-1280 жылдары орыс князъдықтарының солтүстік-шығыс өңірлері Алтын Ордаға салық төлеп тұруға міндетті болды. Ресей тарихына бұл кезең монғол-татар апаты деген атпен белгілі. 1380 жылы 8 қыркүйекте Мамай хан бастаған ордалықтар Куликова даласындағы әйгілі шайқаста жеңіліс тапқан болатын. З.Г.Ураксиннің айтуынша башқұрт, татар тілдерінде кездесетін Әндрәй казынасы, Әндерей әбете фразеологизмдерінің шығуын тарихта болған жеке тұлғамен байланыстырады: «Татарско башкирский Әндери пройсходит от имени Уфимского воевода начала 18 века в Андрей Жихарев отличавщеиеся особым усердием по облажению башкир новымыи подаяниями» деп келтіреді. [67; 248]. Осындай тығыз қарым - қатынастың нәтижесінде орыс тіліндегі жекелеген сөздер башқұрт тілінде тұрақты тіркестердің құрамына да енген. Мәселен, кабалаға кереү/индереү/төшереү тіркесі орыс тіліндегі закабалять, поставить в кабальную зависимость деген мағынадан келіп туындаған. Бұлар Алтын Орда дәуіріндегі Ресейдің салық төлеуге мәжбүр болғандығынан қалған тілдік белгілер болып табылады.

Жалпы, татар башқұрт тіліндегі соматикалық фразеологизмдерінде біршама өзгешеліктер байқалады. «Көз» микротемасындағы фразеологизмдерде құрылымдық өзгерістер болғанымен, мағыналық түрлеріне қатысты көп алшақтықтар жоқ. Дегенмен, аздаған түркілік лексиканың семантикалық даму нәтижесінде қалыптасқан ерекшеліктер орын алған. Мысалы, қазақ тіліндегі көзден өткізу тіркесі «тексеру», татар тілінде: күздән кичерү, башқұрт тілінде: күздән кисереү түрінде қолданылады. Аздаған алшақтықтар татар, башқұрт, қарашай-балқар, құмық, қырымтатар, ноғай тілдерінде көз сөзінің бедел, абыройдан айырылу мағынасында қалыптасқан: тат. Күздән төшү, башқ. Күззән төшөү; құм. Гезден тюшмек, қ.тат. козъден тюшмек, қ.балқ. кезден тюшмек т.б.

Сонымен қатар, қыпшақ тобындағы тілдерде кейбір фразеологизмдердің құрамындағы сөздер алмасып келеді. Мысалы, қазақ тілінде «езуі құлағына жету» деген тіркес татар тілінде авызы колагына житкән, башқұрт тілінде де ауызы колагына етү түрінде қолданылады. Яғни ауыз, езу сөздерінің орны ауысқан. Оның себебі, бұл тілдерде езу сөзі мүлдем жоқтығымен түсіндірілсе керек. Демек, қазақ, қарақалпақ тілдерінде қолданылатын езу тарту «жымию», көк езулену «көп сөйлеу» фраземалары қыпшақ тобындағы басқа тілдерге таралмаған. Осымен байланысты татар тіліндегі авыз еру, башқұртша ауыз йыру, ноғайша авыз йырув түрінде келетін фразеологизм қазақ тіліндегі езу тарту тіркесіне сай келеді. «Тіл» микротемасындағы бірқатар фразеологизмдер жалпы түркілік лексикадағы сөздерден құралғанымен, тек башқұрт, татар, кейде құмық тілдерінде кездеседі де, ондай құрылымдар ноғай, қарақалпақ, қазақ тілдерінде кездеспейді. Мысалы, башқ: телгә алыу «еске алу», тат. Телгә салыну (көп сөйлеумен айналысу), телгә һалыну (бос сөзбен айналысу), башқ: телдән төшөү, тат: телдән төшү «беделі түсу»; Татар тілінде «телгә керү» сөзге іліну, өсекке іліну, мағынасында жұмсалады. Басқа дене мүшелері атауларына қарағанда тіл сөзі өзінің негізгі мағынасын барлық түркі тілдерінде негізінен ортақ сақтап қалғандығымен ерекшеленеді.

Татар және башқұрт тілдерінде сандық фразеологиялық параллельдер молынан ұшырасады. Тек қазақ тіліндегі жеті рет өлшеп, бір рет кес фразалық тіркесі татар тілінде ун кат үлчәп бер кат кисү/ биш үлчәп бер кисү,ал башқұрт тілінде: ете ҡат үлсәп, бер ҡат киҫеү сияқты өзгешеліктер байқадық.

Татар және башқұрт тілдері сиыр малына қатысты фразеологиялық параллельдердің молдығы ерекше көзге түседі. Мысалы, татар тілінде сыер агачка менгән «келісімсіз іс жасау», сыерга ияр таккандай «жарамсыз киіну». Осындай жағымсыз фразеологизмдермен қатар татар, башқұрт тілдерінде кездесетін «сыйлы көнең сыерда» фраземасы бұл малдың қадірлі екендігінде көрсетеді. Татар, башқұрт, құмық тілдерінде сиыр сөзімен қатысқан жас мөлшеліне қатысты фразеологиялық параллельдер кездеседі. Мысалы, тат: аяген сыер басмаган «тәжірибесіз, жас»,башқ: аяген сыер баскан түгел «жас, тәжірибесіз», құм: аягъын сыер баскъан тюгюл т.б.

Татар және башқұрт тілінде түйе малына қатысты фразеологиялық параллельдерді кездестірмедік. Қолға түскен сөздіктерде тек татар тілінен екі фразеологиялық бірлік кездесті. Тат: төймәләйде дөйәләә итеү, дөия койрого ергә тейгәс, қазақ тіліндегі түйе құйрығы жерге тигенде, яғни ешқашан орындалмайтын іс деген мағынада айтылады. Қорытындылағанда, түйе малы қыпшақ тобы тілдерінің ішінде қазақ және қарақалпақ тілінде ғана фразеологиялық параллельдерді молынанан кездестіреміз.

Татар, башқұрт тілдері қой малына қарағанда ешкі малына қатысты фразеологиялық параллельдер көптеп кездеседі. Сол секілді ешкі атауының татар (кәжә), башқұрт (кәзә) тілдеріндегі көнетүркілік атаудан ауытқуы ол тілдердің фразеологизмдерін түркі тілдерінен ерекшелейтін мол өзгерістер қалыптастырған. Щербак башқұрт, татар тілдеріндегі «кәжә/кәзә» сөзін орыс тіліндегі коза сөзімен байланыстырады [62; 117].

Татар, башқұрт тілініде түр-түске қатысты фразеологиялық параллельдер, әсіресе қара сөзінде көп ұшырасады.

Жалпы татар және башқұрт тілдеріндегі фразеологиялық параллельдерді қарастыруда Ф. С. Сафиуллинаның «татарско-руский фразеологический словарь» (Казан, 2001), Ф. Ф. Гаффарова, Г. Г. Саберованың « Татарско-русский словарь идиом» (казань, 2006) сөздіктерін, башқұрт тілінде З. Ғ. Ураксиннің «Башҡорт теленең фразеологик һүҙлеге» (Уфа, 2006) сөздіктерін қолдандық.

Татар және башқұрт тілдеріндегі фразеологизмдерді қарастырып, талдай келе қазақ, ноғай және қарақалпақ тілдеріне қарағанда фразеологиялық параллельдер көптеп кездеседі.

І. Соматикалық фразеологизмдер.

Кесте 15

Татар тілінде

Башқұрт тілінде

йөрәге мүкләнгән

йөрәге мүкләнгән

йөрәгінә йон үскән

йөрәгенә йөн үҫкән

йөрәген алу

йөрәген алыу

йөрәген кузгату

йөрәген (күңелен) ҡуҙгатыу

йөрәген телгәләу (яралау)-

йөрәген телгеләү (яралау)

йөрәгенә керү

йөрәгенә инеү

йөрәген яулап алу

йөрәген яулап алыу

йөрәк атылып чыгарга булу

йөрәк атылып сығырҙай булыу

йөрәк аша үткәрү

йөрәк аша үткәреү

йөрәк басылу

йөрәк баҫылыу

йөрәк ите (каны)

йөрәк итә (ҡаны)

йөрәк итен ашау(талау)

йөрәк итен ашау (телеү)

йөрәккә дәва булу-

йөрәккә дауа булыу

йөрәккә үтү

йөрәге ачык

йөрәккә инеү (үтеү)

йөрәгә асык

йөрәккә жылы керү

йөрәккә (эскә) йылы инеү

йөрәккә кадалу

йөрәккә ҡаҙалыу

йөрәккә кара кан саву

йөрәккә <ҡара> ҡан һауыу

йөрәккә таш булып утыру(яту)

йөрәккә таш булып ятыу

йөрәккә тоз салу

йөрәккә тоҙ һалыу

йөрәккә төшү

йөрәккә төшөү

йөрәккә уелу

йөрәккә уйылыу

йөрәккә ут салу

йөрәккә ут һалыу

йөрәккә якын алу(кабыл итү)

йөрәккә яҡын алыу (ҡабул итеү)

йөрәккә ял булу

йөрәккә ял булыу

йөрәккә яту

йөрәккә ятыу

йөрәк кабыну

йөрәк ҡабарыу

йөрәк ҡагу

таш йөрәк

йөрәк ҡағыу

таш йөрәк

Йөрәк ҡубу

йөрәк ҡубыу

йөрәк ҡузгалу

йөрәк ҡуҙғалыу

йөрәк кысу

кара йөрәк

йөрәк ҡыҫылыу

кара йөрәк

йөрәк өшү

йөрәк өшөү

йөрәк парәсе

йөрәк параһы

йөрәкне ачу

йөрәкте асыу

йөрәкне басу

йөрәкте баҫыу

йөрәкне кисү

йөрәкте киҫеү

йөрәкне өзү

йөрәкте өҙөү

йөрәкне өшетү

йөрәкте өшөтөү

йөрәкне эретү

йөрәкте эретеү

йөрәк(уз) урынында түгел

йөрәк урынында түгел

йөрәк түзмәү

йөрәк түҙмәү

йөрәк түрендә йөрту(саклау)

йөрәк түрендә һаҡлау (йөрөтөү)

йөрәк уч төбендә булу(тору)

йөрәк ус төбөндә булыу (тороу)

йөрәк үкчәгә киту

йөрәк үксәгә китеү

йөрәк жу иту

йөрәк шыу (жыу) ите

Баш/ Баш

Кесте 16

Татар тілінде

Башқұрт тілінде

баш бирмәү

баш исән (сау) булса, бүрек табылыр

баш бирмәү

баш иһән (һау) булса, бүрек табылыр

Баш бөгү

Баш кишмәк бар, тел кисмәк юк

Баш бөгөү

Баш киһмәк бар, тел киһмәк юк

баш булу

баш булыу

баш вату

баш ватыу

баш житу

баш етеү

баш китү

баш китеү

башы күккә тию

баш (түбә) күккә тейеү

баш күтәрү

баш күтәреү

баш күтәрми

баш күтәрмәй (ҡалҡытмай)

башка житү

башҡа етеү

башка кереп та чыкмау

башҡа инеп <тә> сыҡмау

башка килү

башҡа килеү (төшөү)

башҡа китерү

башҡа килтереү

башҡа ҡабу

башҡа ҡабыу

башка калкыту

баш ҡалҡытыу

башка менү

башҡа менеү

башка чыгу

башҡа сығыу

башка таш төшкәндәй булу

башҡа таш төшкәндәй булыу

башка таяк белән суккандай булу

башҡа < таяҡ (күҫәк) менән һуҡҡандай булыу

баш өсттендә болыт куеру

баш өҫтөндә < ҡара> болот ҡуйырыу

баш өсте

баш өҫтө

баш ору

баш ороу

башы белән чуму

баш менән сумыу (күмелеү)

башы белән жавап берү

баш менән яуап биреү

башка сыймау

башҡа һыймау

баш кату

баш ҡатыу (ҡаңғырыу)

башка төшү

башҡа төшөү

башлы-күзле итү

башлы-күҙле итеү

башлы-күзле булу

башлы-күҙле булыу

баш тубал булу

баш тубал кеүек (тубалдай) булыу

баш терәү (төртү)

баш терәү (төртөү)

баш тарту

баш тартыу

баштан сыйпамаслар

баштан һыйпамаҫ(тар)

баштан үтү

баштан үтеү (уҙыу)

баштан чыгарып ташлау

баштан сығыу (китеү)

баштан чебен очыру

баштан себен осороу

баштан кечерү

баштан кисереү (үткәреү)

баштан аша атлау

баштан <аша> атлау

баштагы чәч тә житмәс

баштағы сәс <тә> етмәҫ

башны диванага (диваналыкка, аңгыралыкка, тилегә, жүләргә) салу

башты алйотҡа (ахмаҡҡа, тилегә, йүләргә, этлеккә) һалыу

баш ию

баш эйеү

башына тай типмәгән

башҡа тай типмәғән

башын әйләндерү

башты әйләндереү

башында жил уйнау

башында ел уйнай

башын ашау

башын ашау

башынан чебен таеп егылырлык

башынан себен тайып йығылырлыҡ

башы яшь

башы йәш

башы йомры

башы йомро

башы бар

башы болыу(бар)

башы ике тугел

башы ике түғел

баш суккан якка

баш һуҡҡан яҡҡа [китеү]

баш салу

баш һалыу

башны югалту

башты юғалтыу

башны ташка ору

башты ташҡа орыу

башны катыру(ҡаңғырту)

баш(ты) ҡатырыу (ҡаңғыртыу)

башны кисмәгә бирү

башты киҫергә (ҡырҡмаға) биреү

башны бутау

таныган жирдә буй сыйлы, танымаган жирдә тун сыйлы

башты бутау

таныған ердә буй һыйлы, танымаған ердә тон һыйлы

Колак/ ҡолаҡ

Кесте 17

колак итен ашау(чәйнәу)

ҡолаҡ итен ашау (сәйнәү)

колак салу

ҡолаҡ һалыу

колак үре тору

ҡолаҡ үрә тороу

колакны яра

ҡолаҡты ярыу

колак торгызу

ҡолаҡ торғоҙоу

колакны тондыру

ҡолаҡ тондороу

колак өши

ҡолаҡ өшөй

колак тешләтү

ҡолаҡ тешләтеү

колакка ятмаган

ҡолаҡҡа яҡмаган(хәбәр)

колакка элү

ҡолаҡҡа элеү

колакка чалынып калу

ҡолаҡҡа салыныу

колакка каты

ҡолаҡҡа ҡаты

колагына киез каплаган

ҡолағына кейеҙ ҡаплаған

колагына киртләү

ҡолаҡҡа киртеү

ҡолаҡ ҡагу

ҡолаҡ ҡағыу

Кул/ ҡул

Кесте 18

Татар тілінде

Башқұрт тілінде

кул алмаш

ҡул алмаш

кул астында

ҡул аҫтында

кул астыннан чыгу

ҡул аҫтынан сығыу

кул астына керү

ҡул аҫтына инеү (кереү)

кул артым жиңел булсын

ҡул арты еңел булһын

кул арты жиңел

ҡул <арты> (ҡулы) еңел

кул арты авыр

ҡул <арты> (ҡулы) ауыр

кул арасына керү

ҡул араһына инеү

кул-аягын бәйләү

ҡул-аяҡты бәйләү

кулга-кул тотынып (бару)

ҡулға-ҡул тотоноп эшләү

кул бирү

ҡул биреү

кулга төшерү

ҡулға төшөрөү

кулга төшү

ҡулга инеү (төшөү)

кулга алу

ҡулға алыу

кул буяу

ҡул бысратыу (буяу)

кулдан эш төшү

--ҡулдан эш төшөү

кул кысышу

ҡул ҡысыу

кул кую

ҡул ҡуйыу

кул кушырып утыру

ҡул ҡаушырып [йөрөү, ултырыу]

кул күтәрү

ҡул күтәреү

кул килү

ҡул килеү

кул житми

ҡул етмәү

кулында ут уйната

ҡулда ут уйнау

кулына ирек бирү

ҡулға ирек биреү

кулдан китү

ҡулдан китеү (ысҡыныу)

кулдан келү

ҡулдан килеү

кулдан килгән кадәр

ҡулдан килгән тиклем

кул селтәү

ҡул һелтәү

кул салу

ҡул һалыу

кул тыгу

ҡул тығыу

кул түгел

ҡул түгел

кул тими

ҡул тейеү (йәки теймәү)

кул тидерү

ҡул тейҙереү

кул тамгасын салу

ҡул тамғаһын һалыу (ҡуйыу, һуғыу)

кул созымында

ҡул осонда

кул белән сыпырып алгандай булу

ҡул менән һыпырып алғандай (ташлағандай) булыу

кул сугышы

ҡул һуғышыу

кулын юмаган

ҡулын йыумаған

кулыннан үтү

ҡулынан үтеү

кулыннан тоту

ҡулынан тотоу

кулы кулга йокмый(тими)

ҡулы ҡулға теймәй

кулы корысын!

ҡулы ҡороһон

кулы калмас иде

ҡулы ҡалмаҫ <ине>

кулы артына житмәү

ҡулы артына етмәй

кул шомару

ҡул шымарыу

кул сырты белән дога кылу

ҡул һырты менән доға ҡылыу

кул сузу

ҡул һуҙыу

кулына карап калу-

ҡулына <ҡарап> ҡалыу

кулын кыскарту

ҡулын ҡыҫҡартыу

кулыңнан кинән!

ҡулыңдан кинән

кулы кыска

ҡулы(ң) ҡыҫҡа

кулы озон (тик тормый)

- ҡулы оҙон (тик тормай)

кулы(үзенә) кәкре

ҡулы үҙенә <табан> кәкре

Күз/ күҙ

Кесте 19

Татар тілінде

Башқұрт тілінде

күз алдына килү(басу)

күҙ алдына баҫыу (килеү)

күз-баш алу

күҙ-баш алыу

күз ату

күҙ атыу

күз ачып йомганчы

күҙ асып <күҙ> йомғансы (йомған арала)

күз ачылу

күҙ асылыу

күз ачкысыз

күҙ асҡыһыҙ [буран, төтөн]

күз дә ачтырмау

күҙ <ҙә> (күҙен дә) астырмау

күз алмасы кебек

күҙ алмаһы кеүек күреү

күз алмау

күҙ алмау

күз алдыннан үткәрү

күҙ алдынан үткәреү

күз алдыннан китмәу

күҙ алдынан китмәү (йәки китеү)

күз акаю

күҙ аларыу

күз алдына кетирү

күҙ алдына килтереү (баҫтырыу)

күз буяу

күҙ буяу

күзгә көл сибү

күҙгә кол һибеү

күзгә кереп тору

күҙгә кереп барыу

күзгә бәреп әйтү

күҙгә бәреп [әйтеү]

күзгә бәрелү (бәрелеп тору)

күҙгә бәрелеү (бәрелеп тороу)

күзгә-башка ташлану

күҙгә-башҡа күренеү (салыныу)

күзгә ак-кара күренмәү

күҙгә аҡ-ҡара күренмәү

күз бәйләнү

күҙ бәйләнеү

күзгә күренеп

күҙгә күренеп

күзгә төртсәң күреңмәслек караңгы

күҙгә төртһәң күренмәҫлек (күренгеһеҙ) [ҡараңғы]

күзгә ташлану

күҙгә ташланыу (төртөлөү)

күзгә чүп салу ( төшерү)

күҙгә сүп һалыу (төшөрөү)

күзгә чалыну

күҙгә салыныу

күзгә кырып салырлык

күҙгә ҡырып һалырлык <ҡына>

күзгә карап

күҙгә ҡарау (ҡарап тороу)

күзгә-күз терәшеп

күҙгә-күҙ терәшеп

кұзгә кара кан саву

күҙгә <ҡара> ҡан һауыу

күзгә төртеп

күҙгә төртөп

күзнең явын алу

күҙҙең яуын алыу

күзен майландыру

күҙҙе майландырыу

күзне кыздыру

күҙҙе ҡыҙҙырыу

күзен кан алу (басу)

күҙҙе ҡан алыу (баҫыу)

күзен ачу

күҙҙе асыу

күзен ачтырмау

күҙҙе астырмау

күзен алмау

күҙҙе алмай [ҡарау]

күзгә төшкен чүп (ак) кебек

күҙгә төшкән сүп (аҡ) кеүек

күзе дүрт булу

күҙ дүрт булыу

күзгә төтен жибәрү

күҙгә төтөн ебәреү

күзне томалау

күҙҙе томалау

күзне тырнап ачу

күҙ(ҙе) тырнап асыу

күзе уйнату

күҙҙе уйнатыу

күзен дә йоммый

күҙ ҙә йоммай

Авыз/ ауыҙ

Кесте 20

Татар тілінде

Башқұрт тілінде

авызга салган сары майны йота белмәү

ауыҙға төшкән һары майҙы (төшкәнде) йота алмау

авызга кара кан толу

ауыҙға <ҡара> ҡан тулыу

авызга карату

ауыҙға ҡаратыу

авызга алу

ауыҙға алыу

авызга алгысыз

ауыҙға алғыһыҙ

авыз ачып карап тору

ауыҙ асып ҡарап

авыз ачу

ауыҙ асыу

авызга су кабу

ауыҙға һыу уртлау (ҡабыу)

авызы колакка житү

ауыҙ ҡолаҡҡа етеү

авыз күтәреп калу

ауыҙ күтәреп

авыз йому

ауыҙ йомоу

авыз итү

ауыҙ итеү

авыздан ут чәчү

ауыҙҙан ут сәсеү

авыздан төшмәү

ауыҙҙан төшмәү

авыздан өзеп бирү

ауыҙҙан өҙөү

авыз да ачтырмау

ауыҙ ҙа астырмау

авыз белән чыбын тоту

ауыҙ менән себен тотоу

авызы ни әйткәнне колагы ишетмәү

ауыҙы ни әйткәнде ҡолагы ишетмәй

авызына шәйтән төкергән

ауыҙына шайтан төкөргән

авызына чәйнәп каптыру

ауыҙына сәйнәп ҡаптырыу

авызын ачса үпкәсе күренә

ауыҙын асһа үпкәһе күренә

авызыннан ана сөте кипмәгән

ауыҙынан (ауыҙында) әсә һөтө кипмәгән

авызыннан сүзен тартып алып булмый

ауыҙынан һүҙен тартып алып булмай

авызыннан чыкканны эт жыймас

ауыҙынан сыҡҡанды эт ашамаҫ

авызына карап тору

ауыҙына ҡарап тороу

авызны чөйгә элү

ауыҙҙы сәйгә элеү

авыз суы кору

авыздан авызга

ауыҙ һыуы ҡороу

ауыҙдан ауыҙға

авыз тулы кан болу

ауыҙ тулы ҡан булыу

авыз тутырып сөйләү

ауыҙ тултырып [һөйләү]

авызынын сарысы кипмәгән

ауыҙының һарыһы кипмәгән

авызда ботка пешерү

ауыҙ эсендә (ауыҙҙа) бутҡа бешереү

авызын ябу (каплау, тыгу,томалау, тегү)

ауыҙын ябыу (каплау, тыгыу, томалау, тегеү)

Жилкә/ елкә

Кесте 21

Татар тілінде

Башқұрт тілінде

жилкәгә менү (атлану)

елкәгә менеү (атланыу)

жилкәсен кимерү

елкәһен кимереүъ

жилкәсендә утыру

елкәһендә ултырыу

жилкәсе калын

елкәһе ҡалын

жилкә чокырын күрмәгәннән үлмәм әле

елкә соҡорон күрмәгәндән үлмәм әле

жилкә чиләнү

елкә сейләнеү

жилкәдән тау төшү (төшкән кебек булу)

елкәнән (өҫтән) тау төшкән кеүек (төшкәндәй) булыу

жилкәдән камыт төшү

елкәнән <ҡамыт> төшөү

жилкәгә төшү

елкәгә төшөү (ятыу)

жилкәгә тию

елкәгә тейеү

Аяк/ аяҡ

Кесте 22

Татар тілінде

Башқұрт тілінде

аягына бозау баскан

аяғына быҙау баҫҡан

аяк калмау

аяҡ ҡалмау

аякка басу

аяҡҡа баҫыу (ҡалҡыу)

аякка бастыру

аяҡҡа баҫтырыу

аяк жиргә тимәү

аяҡ (табан) ергә теймәү

аяк басар урын да юк

аяҡ баҫыр урын юҡ (баҫҡыһыҙ)

аяк басу

аяҡ баҫыу

аяк басмау

аяҡ баҫмау

аяк атларга ( басарга) да бирмәү

аяҡ атларға (баҫырға) бирмәү

аяк астында ятмый

аяҡ аҫтында ятмай

аяк астында

аяҡ аҫтында

аяк астына салу

аяҡ аҫтына һалыу

аягын кыскарту

аяғын ҡыҫҡартыу

аяк-кулны бәйләү-

аяҡ-ҡулды (ике ҡулды, ҡулды) бәйләү

аяк ялы

аяҡ ялы

аяк эзен өзмәү (суытмау)

аяҡ эҙен өҙмәү (һыуытмау)

аяк сузу

аяҡ һуҙыу (һоноу)

аяк тибеп яшеү

аяҡ тибеп (йәшәү, эш итеү)

аяк терәп

аяҡ терәп [һөйләшеү]

аяк тартмау

аяҡ тартмау

аяктан язу

аяҡтан яҙыу

аяктан егу

аяҡтан йығыу

аяктан егылу

аяҡтан йығылыу

аяк чалу

аяҡ салыу

аяклы каза бәла

аяҡлы ҡаза (бәлә)

аяклы бәхет

аяҡлы бәхет

Тел/тел

Кесте 23

Татар тілінде

Башқұрт тілінде

тел сату

тел һатыу

тел төбе

тел төбө

тел-теш күрсәтү

тел-теш күрһәтеү

тел тидерү

тел тейҙереү

тел чыгу

тел сыгыу

тел чарлау

тел сарлау

тел өстенә салырлык азык юк

тел оҫтонә һалырлыҡ [аҙыҡ юҡ]

тел очында тору

тел осонда <ғына> тороу (осона килеү)

тел озайту

тел оҙайыу (оҙонайыу)

тел белән (тел дә) яңак

тел менән (тел дә) яңаҡ

тел кайрау

тел ҡайрау

тел көрмәкләнү

тел көрмәлеү (бәйләнеү)

тел житмәү

тел етмәү

тел күтәрү

тел күтәреү

теле тышау тотмый

теле тышау тотмай

теле телгә йокмый

теле телғә йоҡмай (теймәй)

теле табанына житкән

теле табанына еткән

теле чарланган

теле сарлап ҡуйған кеүек

теле озын

теле оҙон

телеңә тилчә төшкере!

телеңә тилсә төшкөрө

телең калмас

телең ҡалыр инеме ни (ҡалмаҫ ине)

телеңне йотарлык

телеңде йоторлоҡ (йоторһоң)

телен кыскарту

телен ҡыҫҡартыу

теленә шайтан төкергән

теленә шайтан төкөргән

телдән язу

телдән яҙыу

телдән төшмәү

телдән тошмәү

телдән калу

телдән ҡалыу

телне тыю

телде тыйыу (тотоу)

телне тешләү

телде тешләү

телдә йөрү (йөртү)

телде йотоу

тел ачкычы

тел асҡысы

телгә салыну

телгә һалышыу (һалыныу)

телгә келү

телгә килеү

телгә беткән

телгә бөткән

телгә алу

телгә алыу

тел бәйләнү

тел бәйләнеү

тел болгау

тел болгау

тел бистәсе

тел биҫтәһе

теле бару

тел барыу (әйләнеү)

теле авызына сыймау

тел ауыҙга һыймау

тел ачылу

тел асылыу

ІІ. Зооморфтық фразеологимздер.

Кесте 24

кәжәне кәбестә каравылларга кую

кәзәне кәбеҫтә ҡарауылларға ҡуйыу

кәжә маен чыгару

кәзә майын сығарыу

кәжә билеты

кәзә билеты

тавыклар көләр

тауыҡ көлөр

тавык мие эчкән

тауыҡ мейеһе эскән

тавык күз

тауыҡ күҙ

тавык кетәгедәй генә

тауыҡ кетәгендәй <генә>

тавык баш

тауыҡ баш (мейе)

қуй өстөнә турғай оялай

куян юрәкле

ҡуян йөрәк(ле)

бер атуда ике куян үтерү

бер атыуҙа ике ҡуянды үлтереү

эт үлгән жир

эт үлген ер

эт-этка, эт- койрыкка жибәрә

эт эткә, эт ҡойроҡҡа ҡөйрөҡ һыртҡа>

эт сугару

эт һуғарыу

эт тубыгыннан

эт тубығынан

эттән алып, этка салу

эттән алып эткә һалыу

эт тиресен битенә каплаган

эт тиреһен битенә (башына) ҡаплау

эт өрә каруан (бүре) йөрөй

эт белән эзләсәң дә таба алмассың

эт менән эҙләһәң дә таба алмаҫһың

эт койрыгыннан да төз

эт ҡойроғонан төҙ булыу

эт каешы

эт ҡайышы

эт күрмәгәнне күрү

эт күрмәгәнде күреү

эт күзе төтен белмәс

эт күҙе төтөн белмәҫ

эт көтүе

эт көтөүе

эт көнен күрү

эт көнөн күреү (көнөндә йәшәү)

эт арасына таяк тыгу

эт ауыҙына ағас тығып йөрөү

эт итү

эт итеү

эт бәласе белән

эт бәләһе менән

эт булу

эт булыу

эт бәйләсәң тормас

эт бәйләһәң, торғоһоҙ

эт булганчы йөрү

эт булғансы

эт белсен

эт белһен

эт башына эркет түгелгән заман

эт башына эркет түгелгән [заман]

эт ашамас (сүз)

эт ашамаҫ (еймәҫ) [һүҙ]

ат дагалаганда бака ботын кыстыру

ат дағалағанда баҡа (тәлмәрйен) ботон ҡыҫтырған

атлы казак кебек

атлы ҡаҙаҡ кеүек

атлылар аттан төшеп, жәяүлеләр ятып карарлык түгел

атлы кеше төшөп ҡарарлыҡ, йәйәү кеше ятып ҡарарлыҡ

атлы барып, жәяү кайту

атлы барып, йәйәү ҡайтыу

атка менгәндәй булу

ат(ҡа) менғәндәй (атланғандай) булыу

айыуҙан ҡасҡан бүрегә

Аю мае сөртү

айыу майы һөртөү

Аю хезмәте күрсәтү

айыу хәзмәте күрҺәтү

ІІІ. сандық фразеологизмдер

Кесте 25

Татар тілінде

Башқұрт тілінде

бер адым да калмау

бер аҙым да <ҡалмау>

бер ята торсын

бер яҡта торһон

бер шөребе житми

бер шөрөбө етешмәй

бер сүз белән айтканда

бер һүҙ менән әйткәндә

бер урында таптану

<бер> урында тапаныу

бер табактан (калактан) ашаган

бер ҡалаҡтан (табаҡтан) ашаған

бер тотам да калмау

бер тотам <да> ҡалмау

бер тиен өчен иман сату -

бер тин өсөн иманды һатыу

бер тиенгә дә санамау

бер тингә лә һанамау

бер тавыштан

бер тауыштан (ауыҙҙан)

бер тамчы да

бер тамсы <ла>

бер чыбыктан сөрелгән

бер сыбыҡтан ҡыуылған

бер самавыр чәй эчкәч, саумы, кодагый

бер самауыр сәй эскәс, һаумы ҡоҙағый!

бер чама

бер сама

бер кулы балда, икенчесе майда

бер ҡулы майҙа, икенсеһе балда

бер колактан керә, икенчесннән чыга (чыкты)

бер ҡолаҡтан инеп, икенсеһенән сығыу

бер картылыкта, бер яшьлектә

бер йәшлектә, бер ҡартлыҡта

бер калыптан сугылган

бер ҡалыптан яһалыу (һуғылыу)

бер калак суга салып йотарлык

бер ҡалаҡ һыуға һалып йоторлоҡ

бер калыпка сугу

бер ҡалыпҡа һуғыу

бер көе

бер көйө

бер жан, бер тән булып яшеү

бер йән, бер тән

бер жепкә тезү

бер епкә теҙеү

бер дә юктан

бер ҙә юҡҡа (юҡтан)

берне биш итү

берҙе биш итеү

бер булу

бер булыу

бер бите ай, бер бите көн ( кояш)

бер бите ай, бер бите көн

бер үк балык башы

бер <үк> балык башы

бер аягың онда ( тегендә), бер аягың монда булсун!

бер аяғың тегендә, бер аяғың бында булһын!

бер аягын алганчы, икенчесен эт ашый

бер аяғын атлағансы (алғансы) икенсеһен эт ашай

бер аягы жирдә, икенче аягы гүрдә

бер елга куян тиресе дә чыдаган

бер аяғы ерҙә, икенсеһе ғүрҙә

бер елға ҡуян тиресе дә сыдаган

бер авыздан тору

бер ауыҙҙан <тороу>

бер авыз сүз

бер ауыҙ <һүҙ>

бер атуда ике куян

бер атыуҙа ике ҡуянды үлтереү

бер алдына, биш артына төшү

бер алдына, бер (биш) артына төшөү (сығыу)

ике арада калсын

ике арала ғына ҡалһын

ике ятып бер төшемә дә керми

ике (ете) ятып бер төшөнә лә инмәү

ике яклы пычак

ике яҡлы бәке (бысаҡ)

ике сүзнең берендә

ике һүҙҙең береһендә

ике ут арасында калу

ике ут араһында [ҡалыу, булыу...]

Ике тәкә башы бер казанга сыймас

ике тәкә башы бер ҡаҙанға һыймау

ике уртада тору

ике уртала тороу (булыу)

ике тиен, бер акча

ике тин* бер аҡса (баҡыр)

ике тамчы су кебек

ике тамсы һыу кеүек [оҡшау, булыу...]

икенче күз белән карау

икенсе куҙ менән ҡарау

икенең бере

икенең бере

ике куянның артыннан куу

ике ҡуян артынан ҡыуыу

ике кулы кесәсендә

ике ҡулы кеҫәһендә

ике кулсыз калу

ике ҡулһыҙ [булыу, ҡалыу...]

бер куш куллап

ике (ҡуш) ҡуллап [ҡаршы алыу, ҡабул итеү...]

ике кулга бер эш

ике ҡулға бер эш

ике көймә (нең) койрыгын тоту

ике кәмә ҡойроғон <бер юлы> тоторға тырышыу

ике күзем кояш күрмәсен!

ике күҙе(м) ҡояш күрмәһен

ике күзе дүрт булу

<ике> күҙ (күҙҙәр) дүрт булыу

икейөзле булу

ике йоҙлө булыу

ике исәп- бер хисап

ике иҫәп — бер хисап

ике дөнья - бер моржа

ике донъя — бер мөрйә

ике бозауга кибәк ( башак) аера белмәү

ике быҙауга кәбәк айыра белмәү (алмау)

ике аягымның берсен дә басмам ( атламам)

ике аяҡтың береһен <дә> баҫмау (атламау)

ике аягын бер кунычка тыгу

ике аяғын бер ҡуңысҡа тығыу

ике аякка да (берьюлы) аксау

ике аяҡ ка <бер юлы> аҡһау

өч бозауга кибәк аера билмәү -

өс быҙауға кәбәк айыра белмәү

өч кайнаса да шулпасы кушылмас

Өс кайнаса шулпасы кусылмас

дүрт аяклы ат та абына (сөртенә)

дүрт аяҡлы ат та һөрлөгә (абына)

дүрт күз белән көтү

дүрт күҙ менән [көтөү]

дүрт мөйөшләнеү

дүрт ягың кыйбла

дүрт яғы(ң) ҡибла

дүрт стена эчендә утыру

биш артык

биш артыҡ

бишкә ярылу

бишкә ярылырҙай булыу

биш бармагы кебе билү

биш бармағы һымаҡ (кеүек, шикелле) [белеү]

биш былтыр

биш былтыр

бишкә бөгелү

бишкә бөгөлөү

бишкә төрләнү

бишкә төрләнеү

биш вакыт намазны калдырмау

Алты авыз

алтмыш (алты) ауыҙ

жиде бабага житү

ете атаһына етеү

жиде ятып бер төшмә керми

ете ятып бер төшкә инмәү

жиде ят

ете ят

жиде төн уртасы

ете төн <уртаһы>

ун кат үлчәп бер кат кисү

биш үлчәп бер кисү

ете ҡат үлсәп, бер ҡат киҫеү

жиде кат тир чыкканчы

ете ҡат тир сыҡҡансы

жиде кат тиресен тунау

ете ҡат тиреһен тунау

жиде кат йозак астында

ете <ҡат> йоҙаҡ

жиде кат жир асты

ете ҡат ер аҫты

жиде диңгез артында

ете диңгеҙ аръяғы (арты)

тугыз үлеп бер калган

туғыҙ үлеп бер калған

тугыз кызның тулгагы бергә келү

Туғыҙ кызның тулғағы бергә келиү

туғыҙ көн туй итте, ун йөн уй итте

сигез ожмах капкасын ачу

Һигеҙ ожмах какпасын асыу

утыз тугызлы

утыҙ тугыҙлы

утыз теш арасынан чыккан утыз галемгә жәеле

Утыҙ теш араһынан сыккан утыҙ ғалемғә жәілеу

Кырык ата баласы

ҡырҡ ата балаһы

Кырык буыныннан турап утка салсаң да үч каңмас

ҡырҡ быуынынан турап утҡа һалһаң да үс ҡанмаҫ

Кырык кат (кабат) әйтү

ҡырҡ ҡабат [һөйләү, әйтеү...]

кырыкка бер тулмаган

ҡырҡҡа берәү тулмаған

Кырыкка ярылырдай булу

ҡырҡҡа ярылырҙай [булыу].

Кырык ямаулы

Кырк ямаулы

Кырык катлы

ҡырҡ ҡатлы

Кырык корама (коршау)

ҡырҡ ҡорама (ҡорау, ҡоршау).

Кырыкмаса кырык

ҡырҡмаһа ҡырҡ

Кырык эш кырылып ята

кырҡ эш ҡырылын ятыу

ІУ. Түр-түстік фразеологизмдер.

Кесте 26

Татар тілінде

Башқұрт тілінде

Ак билет

аҡ билет

Ак күбеккә бату (төшү)

<аҡ> күбеккә батыу (төшөү).

Ак күңел

аҡ күңел(ле).

Ак бәхет

аҡ бәхет

Акка кара белән язылган

аҡҡа ҡара менән яҙылған

Акны кара (караны ак) дип әйтү

аҡты ҡара (ҡараны аҡ) тип әйтеү; итеп күрһәтеү

Ак сакаллы карт булу

аҡ һаҡаллы ҡарт булыу

Ак эт бәласе кара этке

аҡ эт(тең) бәләһе ҡара эткә.

Ак юл

аҡ юл

Ак кул

Аҡ кул

Кара акыл белән

ҡара аҡыл

Кара алтын

ҡара алтын

Кара бавыр

ҡара бауыр

Кара бизәкләр белән сурәтләу

ҡара биҙәктәр менән [күрһәтеү, һүрәтләү].

ҡара биҙәү

Кара буран чыгару

ҡара буран сығыу

Кара гүргә керү

ҡара ғүрғә инеү

Кара жир астына керү

ҡара ер аҫтына инеү

Кара исәп белән

ҡара иҫәп

Кара йөзләр

ҡара йөҙ(лө) (йөҙө ҡара)

Кара йөрәк

Кара йөрәкле

Кара елан

ҡара йылан

Кара көю

ҡара көйөү

Кара корсак

ҡара ҡорһаҡ

Кара такта

ҡара таҡта

Кара тану

ҡара таныу

Кара канын кою

ҡара ҡанын ҡойоу

Кара таңнан

ҡара таңдан (таң менән).

Кара тап

ҡара тап

Кара тиргә бату

ҡара тиргә батыу (төшөү).

Кара сакал

ҡара һаҡал

кара эчле

ҡара эсле.

Кара ягу

ҡара яғыу.

Кара яну

ҡара яныу

Кызыл авыз

ҡыҙыл ауыҙ

Кызыл кар яугач

ҡыҙыл ҡар яуғас (яуыр).

ҡыҙыл ҡоҙа

Кызыл чикмән жәйгән кебек

ҡыҙыл сәкмән йәйгән кеүек (төҫлө, һымаҡ).

Кызыл такта

ҡыҙыл таҡта

Кызыл туй

ҡыҙыл туй

Кызыл олау

ҡыҙыл ылау.

Кызыл ыштан кидертү

кыҙыл ыштан кейҙереү

Кызыл эт ашасын

ҡыҙыл эт ашаһын.

Кызыл әтәч жибәрү

ҡыҙыл әтәс ебәреү (ҡундырыу)*

Кызыл юл

ҡыҙыл юл

Күк талак итү

күк талаҡ итеү

һары елек

Сары йорт

Һары йорт

2. 3. Құмық, қырымтатар және қарашай-балқар тілдеріндегі фразеологиялық параллельдер

Қыпшақ-половец подгруппасына көне тілдерден - половец немесе құман тілі, қазіргі тілдерден - қарайым, құмық, қарашай, Қырым татарларының тілі кіреді. Олар басқа топ тілдерінен төмендегідей ерекшеліктер арқылы бөлектенеді.

• с дыбысының орнына ш дыбысы, ал ш дыбсының орнына аффрикат ч дыбысы қолданылады;

• Өзге шағын топтарға қарағанда й дыбысының орнына ж дыбысы өнімді қолданылады [57;106б].

Кавказ тауының етегінде жасайтын түркі тілдес халықтардың бірі – қарашай-балқарлар болып табылады. Олар тілі жағынан бір-біріне өте жақын қарашай және балқарлардан тұрады да, қарашайлар Карачай-черкес автономиялық облысында, балқарлар болса Кабардин-балкар автономиялық республикасында жасайды. Қарашай-балқар халықтарының этникалық тарихы толық зерттелмеген. Көпшілік ғалымдардың пікірінше, олар алаңдардың ұрпағы. Бірақ ғылым дүниесінде басқа жорамалдар да жоқ емес. Дегенмен де қарашай мен балқарлар өздерін аландармыз деп атайды. Сонымен бірге өздері жасаған жер атымен байланысты қарашайлы, балқарлы, басқаншылы, халамлы, чегемлі, бызынгылы деп те атайды. Тілшілердің пікірінше, қарашай-балқар тілінде бұлғар, хазар, оғыз және қыпшақ тілдерінң элементі сақталған. Соңғы тіл элементі басым болғандықтан оны қыпшақ тілдерінің құрамына қосады.

Құмық тілі- дағыстанда жасайтын түркі тілдес құмық халқының сөйлеу және жазба тілі. Құмықтар өздерінің ата тектерін хазарлармен байлныстырады. Тарихи деректерге жүгінетін болсақ, қазіргі құмықтардың тұрған жерлерінде заманымыздың бас кезінде түркі тектес халықтардың жасағандығы туралы деректер бар. Жалпы құмықтардың этникалық құрамында қыпшақтар мен оғыздардың ықпалы күшті болғандығы анық.

Құмық тiлiнiң табиғаты жайлы көзқарастар екi бағытта өрбидi, бiрiншi бағыттағы зерттеушiлер ХIII ғасырға дейiн-ақ қалыптасқан қыпшақ тiлi ретiнде таныса, екiншi топтың пiкiрi монғол шапқыншылығынан кейін қыпшақтық сипаты басымдыққа ие болды дегенге саяды. Құмық этнонимiн IХ ғасырдың екiншi жартысында қалыптасқан түркiлiк тайпалық одақ — Қимақ бiрлестiгiнiң негiзгi халқының атауы «қимақ» этнонимiнен таратушы пiкiрлер белгiлi болғанымен, «құмық» этнонимiнiң шығу тегi, құмық халқының этногенезi, даму кезеңдерi жеткiлiктi дəрежеде зерттелмеген. Қыпшақ тiлдерiне тəн белгiнi сақтаған құмық тiлiнен кавказ тiлдерiнiң де ықпалы байқалады. Құмық тiлiнiң басқа қыпшақ тiлдерiнен басты ерекшелiгi, кайтак жəне таулық диалектiлерiнде дауыстылар үндестiгi əлсiз [58; 287-293].

Қырым татарларының отаны – Қырым түбегі. Олар ұлы отан соғысы жылдарында Өзбекстанға., т.б. өлкелер жер аударылды. Қазір қырым татарларының көбі Қырымда, Өзбекстанда, және Украиннаның оңтүстік облыстарында тұрады. Қырым татарларының этникалық құрылымы бір тектес болмаған сияқты. Тарихи деректерге қарағанда, Қырым түбегінде жасаған халықтар көп тоғысулардан кейін барып қалыптасқан. Мысалы, Қырымда гректер де, түрктер де, орыстар да, украиндар да тұратыны анық. 1778 жылы Орыс әкімшілігі Азов теңізі бойына христиандарды көшіреді. Сол кездегі деректерге қарағанда, гректердің бір тобы – румейлер қырым татар тілінде сөйлеген. А. Н. Гаркавец румейлермен бірге урум тілі де қазіргі күнге дейін бар екенін және ол түркі тектес тіл екендігін көрсетеді. Кей ғалымдар қазіргі қырым татарларын антропологиялық жақтан еуропалықтардың қатарына қосады. Демек, бұл – бір кездерде Қырымда үстемдік еткен қыпшақтар уақыт өте келе жергілікті халықтармен қосылып, өздерінің сыртқы кейпін де өзгертіп жіберген деген сөз[58;294бет].

Батыс қыпшақ тобына жататын қырым татарлары тiлi оғыз ықпалына ұшыраған тiлдер қатарында қарастырылады. Тарихи деректер бойынша қырым татарлары тiлiне оғыз тiлдерiнiң ықпалы 1475 жылдары, Қырым өлкесiнiң Түркияға қосылу кезеңiнен басталып, 1783 жылы Қырымды Ресей патшалығының отарлауынан кейiн де үзiлмеген. Қырым татарлары тiлiндегi Ceçe ~ Seşe, Toğunçu, Topay Kemelçi т.б. топонимдердi негiзге ала отырып, Х.Янковский «жер-су жүйесiнiң қалыптасуы барысында қыпшақ сөз қорының үлесi, əсiресе Қырым түбегiнiң оңтүстiк далалық өңiрлерiнде жиi кездеседi. Осы сөз қазынасы бүгiнгi тiлдерден қыпшақ қорын ең толық күйде сақтаған қазақ, қарақалпақ, ноғай тiлдерiмен сəйкестiктi көрсетедi» дейдi. Қырым татарларының да этностық құрамы толық зерттелмеген. Олардың бір бөлігі өздерін «ноғайлармыз», «маңғыттармыз» деп атауы, əрі тілінің қыпшақ тобына жататын басқа түркі тілдеріне өте жақын болуы бұрын Қырымды билеген қыпшақтардың ұрпақтары екенін көрсетеді. Тарихи деректер халыққа «татар» этнонимiнiң берiлуi ХIII–ХIV ғасырлардағы Қырым хандығының үстемдiк еткен кезеңге сəйкес келетiнiн аңғартады. Қырым татарлары тiлiнiң негiзгi ерекшелiктерi кейдиалектiлерiнде е дыбысының орнына ä дауыстысының қолданылуын, фарингаль һ фонемасының, екiншi дəрежелi созылыңқы дауыстылардың пайдаланылуын атауға болады [59; 49-50бет].

Тамыры сан ғасырлық тарихтан алатын түбі бір түркілік өркениеттің дәстүр жалғастығын, сабақтастығын анықтауға негіз болатын рухани, тарихи, әдеби-мәдени атрибуттар мен материалдық құндылықтар шексіз мол. Бұндай құндылықтардың санатында тілде сақталған деректердің де орны өзгеше. Халық тарихындағы түрлі құбылыстар сол халықтың тілдік деректерінде – тұрақты тіркестер мен мақал-мәтелдерінде тұрақталып қалады. Өйткені, тіл – халық өмірінің айнасы. Әдетте, фразеологиялық мағынаның пайда болуына дәстүрлі тіршілік пен мәдени өмірдің әсері зор. Образға негізделген көрініс тіл арқылы жарыққа шыққанда, ондағы ұлттық дүниетаным, ұлттық қабылдау, ойлау ерекшеліктері бірден көрінеді. Фразеологиялық мағынаға негіз, тірек болатын дүние – адамдардың күнделікті күйбең тіршіліктеріндегі көріп жүрген түрлі құбылыстар, заттар, көріністер ықпалы.

Қарашай-балқар халқының мәдениетінде жалпы түркілік көшпенді мәдениет негіздерімен бірге, автохондық кавказ мәдениетінің әсерлерін көреміз. Осы екі мәдени құрамдас бөлігінің бірлігі құмық, қарашай-балқар халқының мәдени-танымдық ерекшелігін айқындайды. Әрине, бұл халықтардың танымында түркілік мәдениет ақпараты негізгі арқау ретінде танылады. Дегенмен, кавказ халқының, кавказдық мәдениет негіздері де біртіндеп халық санасынан көрініс тапқан. Мәселен, түркі халықтарында тасқа киелі деп табыну сақталған. Қарашай-балқар халқында тасқа табынудың элементтері әлі сақталып отыр. Ертеде қарашай-балқар жерінде халық табынатын налат-таш (ар-ұят тасы) дәстүрі болған екен. Ол жайында ғылыми еңбектерден мынадай деректер кездестіреміз: «Безусловно, стоящие в по сей день в современных селах Налат-таши утратили свою ритуальную функцию, но живя в рассказах стариков, они сохраняют функцию передачи этнического мировосприятия подрастающему поколению». [60;25]. Сол бір кезеңдерде ұят тірлік жасаған адамды осы тасқа байлап, масқаралайтын болған екен. Бұл тілдегі «сабырлыгьы ташха байлангьан», яғни «сабырлы» деген ұғымдағы оралым осы дәстүрге байланысты қалыптасса болса керек.

Сол сияқты қарашай-балқар тілінде «къычырыучу таш» ұғымы да қолданылады. Бұл ертедегі ауыл ақсақалдарының кеңесетін орны болған. Шамасы жиылу үшін осы тастың үстіне шығып, айғайлап хабар таратқан болса керек. Бұл халықта әрбір ауылда, тіпті әрбір әулеттің арасында табынатын өз тастары қойылған. Бұдан біз тасқа деген ерекше көзқарас қарашай-балқар халқының өмірінде ерекше орын алғанын көреміз. Оның көрінісі халық тіліндегі бірқатар тұрақты тіркестерінде де сақталған: «ташны сыгьып кьан суургьан» тастан су шығару, «балтасы ташха тийген» салы суға кету т.б. Келтірілген тұрақты тіркестер халықтың тұрмысында тастың рөлі ерекше болғандығынан хабар бере алады. Аталған сенімнің көрінісі башқұрт, татар халықтарында да сақталып отыр. Мысалы башқұрт тілінде: «ташка үлһәйм» (көз тимесін деген мағынада), «таш казык һымак!» «Таш маңлай!» сор маңдай, «Ташын ашаһын!» (қарғыс) [61;131].

Қарашай-балқар тіліндегі соматикалық фразеологизмдердің «құлақ» микротемасындағы қатысымен жасалған тұрақты тіркестерінде біршама семантикалық ерекшелік кездеседі. Мысалы, құлақты мұрынға байлау «қатты тырысу, талаптану» сияқты фразеологизмдердің қолданысы басқа қыпшақ тілдерінде таралмаған.

Бет, жүз сөздерімен жасалған фразеологизмдер қыпшақ тобындағы тілдерде негізінен ұят, ар, намыс ұғымдарына қатысты, ал жақ сөзіне қатысты оралымдар негізінен ұру, соғуға қатысты, жүдеулікке қатысты оралымдарда семантикалық жағынан ортақтығын сақтаған. Жүз сөзіне қатысты бет сөзінің фразеологизм жасаудағы активтігі құмық, қарашай-балқар тілдерінде айқынырақ байқалады. Мысалы, қбалқ: бет алышлындыргъан, бет ташлагъан «бет бұру», бети-къуту кетген, бети ак учхун болгъан «өңі қашу», бет тюклери тургъан «ашулану», құм: беть ярыкълык тапмакъ «абырой табу» т.б. Ал, татар, башқұрт, қазақ және қарақалпақ тілдерінде бет сөзіне қарағанда жүз, қазақ тілінде жүз сөзімен қатар, «өң» сөзі фразеологизмге ұйытқы болуда өнімділігімен ерекшеленеді. Бұны біз жалпы түркі тілдерінде кездесетін екі жүзділік, яғни «сөзінде тұрмайтын, құбылма адам» деген ұғымдағы фразеологизмдердің қолданыс ерекшелігінен анық байқаймыз.

Татар тілінде: ике йөзлү

Башқұрт тілінде: ике йүзлү

Қазақ тілінде: екі жүзді

Қарақалпақ тілінде: еки жүзли

Құмық тілінде: эки бетли

Қырымтатар тілінде: экеюзли

Құмық тілінде: эки бетли

Қарашай-балқар тілінде: эки бетли

Демек, қарашай-балқар, құмық тілдерінің жалпы лексикасында көне түркілік жүз сөзі қолданыстан ығыстырыла бастаған.

Қарашай-балқар тілінде аяқ сөзімен қатар борбай сөзі қолданылады. Сол себепті болса керек бұл тілде борбай сөзінің қатысымен шаршау, қажу мағынасының айналасында фразеологизмдер қалыптасқан. Мысалы: борбайдан тынаргъа, борбайлар кыйыларгъа, борбайлары бошайгъан, борбайлары юзюлген, борбайсыз болгъан «шаршап, болдыру» т.б.

Қарашай-балқар, құмық және қырымтатар тілдеріндегі бір мағынада жұмсалатын тұрақты тіркестердің құрамы ауысып келеді. Мысалы, қ.тат: Козъ ачып юмганъдже, қ. балқ: Кёзню джумуб ачхынчы, құм: Гѐз юмуп, гѐз ачгъынча «лезде, әп-сәтте», «ит пен мысықтай» фразалық тіркесі үш тілде де әртүрлі: қ.татар: Копекнен мышыкъ киби, құм: Ит де мишик де йимик, қ.балқ: Ит бла киштикча, ал «бір аяғы көрде, бір аяғы жерде» тұрақты тіркесі қырымтатар тілінде «бир аягъы мезарда» түрінде кездеседі.

Батыс қыпшақ тобы тілдерінде де жылқы малына үй жануары ұғымынан кеңірек ежелгі тотемдік көзқарас сақталған. Яғни, жылқы малы тек мініс малы ғана емес, киелі сипатта танылған. Мысалы, қарашай-балқар халқы жылқы малын киелі деп есептеп, оның бас сүйегін үйге іліп қою ырымы орын алғандығын біз зерттеу еңбектерінен кездестірдік. Қарашай-балқар халқында «Аттын башы кюндю» яғни аттың басы күнмен тең деген қанатты сөзінің сыры осында жатыр. Бұл халық аттың басын қадір тұтып, есікке іліп қоятын ырымы әлі күнге сақталуда. Жалпы, құмық және қырымтатарлары тілдеріне қарағанда қарашай-балқар тілінде «ат» микротемасы қатысқан фразеологизмдер молынан кездеседі. Мысалы, Ат артысына миндиргенинде, джерни тилей эди, Ат аунаса, тюк къалыр, Ат басханны джер биледи, Ат башындан, Ат юсюнден, Атны бурнун бурсанг, джауурун унутур, Ат оюн этдирирге, Атны эки къулагъы кибик т.б.

Ас, су әзірлеу, тағам түрлері де этнос мәдениетінің белігілі бір көрсеткіші болып табылады. Мысалы, қ.балқ: бир хамурдан басгъандай, қ.татар: Бир хамырдан басгъандай, құм: Бир хамурдан басгъандай «Ұқсас» т.б. фразеологизмдер аталған халық өміріндегі жиі қолданылатын тағам түрлерінен хабар береді. Сонымен қатар, құмық және қарашай-балқар тілінде «қарбыз» сөзі қатысқан : эки харбуз бир къолгъа сыймай (сыйышмай)/ Эки харбыз бир ууучха сыйынмаз сияқты фразеологизмдерді кездестіреміз.

Түр-түстікке қатысты құмық, қарашай-балқар және қырымтатар тілдерінде өте аз.

Жалпы, құмық, қарашай-балқар, және қырымтатар тілдерінде ата-ана өте құрметтелетіні байқалады. Сондықтан болу керек, аталған тілдерде басқа түркі тілдеріне қарағанда ата-ана сөзімен жасалған фразеологизмдердің молдығы назар аудартады. Мысалы, қ.балқ: ананг ярылсын! (қарғыс), анангъ оьлсюн!, анасының хонтайы «еркетай», анасын йылатмакъ «қинау», анасыны увузларын кьускъан «әбден шаршаған адам», анасы оьлген «бақытсыз»т.б.

Таулы кавказ өмірін мекен еткен қарашай-балқар, құмық фразеологизмдерінде орыс тілінен басқа квказ ийберий тілдерінің әсері байқалады. Түркі дағыстан тілдерінің байланысы Н. С. Джидалаевтың, К. С. Кадраджиевтің зерттеу еңбектерінде жақсы сөз болған. Мысалы, құмық тіліндегі дазуда турмакъ «өз орнын білу», дазудан чыкмакъ «шектен асу» фразеологизмдері басқа түркі тілдерінде кездеспейді.

Осы ретте қырымтатарларының фразеологизмдеріндегі өзгешеліктерді атап өтуге болады. Мысалы, «запарта чекмек» фразалық тіркесіндегі запарта итлян тілінің < ит. saparta «сөгіс» сөзі болып табылады. Бұл жерде біз ертеде қырымтатарларының Қырым түбегі аймағында италяндықтармен тарихи байланысы болғандығын аңғарамыз.

Құмық, қырымтатар және қарашай-балқар тілдеріндегі фразеологиялық параллельдерді қарастыруда құмық Н. Э. Гаджиахмедовтың «Кумыкско-русский словарь фразеологических единиц» (Махачкала, 2014), К. Х. Даибованың «Кумыкско-русский и русско-кумыкский фразеологический словарь» (1981) , З.З. Бамматованың «Кумыкско-русский словарь» сөздіктерін, ал қырымтатар тілінде А. М. Эмированың «Русско-крымскотатарский учебный фразеологический словарь» (Симферополь, 2004), У. Куркчидің «Къырымтатарджа-русча фразеологик уйгъундашлар лугъаты» (2011), қарашай-балқар тілінде С. А. Гочиева мен Х. И. Суюнчевтің «къарачай-малкъар –орус сезлюк» (Москва, 1989), И. К. Текеланының « Къарачай тилни фразеология сезлюгю» (Черкесск, 1992) сөздіктерін қолдандық.

І. Соматикалық фразеологизмдер.

Баш/баш/баш

Кесте 27

Қырым татар тілінде

Құмық тілінде

Қарашай балқар тілінде

баш котермек

Баш гѐтермек

баштан кечирмек

башындан кечирмек

башдан кечириу

башын чайнамакъ

башын чайнамакъ

Баш чайнау

баш иймек

баш иймек

башы бар

башы бар

башы бар

баш айландырмакъ

Башын айландырмакь

Башын айландырыу

башы кокке тиймек

Башы кѐкге тиймек

Башы кёкге джете

башдан - аякъ

башдан- аякъ

башдан-аякъ

башы ишлемек

Башын ишлетмек

башыны таштан ташкъа урмакъ

Башын ташгъа урмакъ

Башын ташкъа уруу

башына минмек

башына минмек

башха миниу

баш урмакъ

Баш урмакъ

баш уруу

баш кестирмек

Башын гесип ташламакь

баш алмакъ

башы яшъ

баш алмакъ

басы яшъ

баш алыу

басы джъас

Баш болмакъ

Баш болмакъ

Баш боларгъа

Баш салмакъ

Башкъа чыкмакъ

Баш салмакъ

Башкъа чыкъмакъ

Баш салыу

Башха чыгыу

Башка келмек

Башка келмек

Башха келиу

Баш сау болса, бёрк табылар

Баш сав болса, бёрк табылар

Баш сау болса, бёрк табылыр

Агъыз/авуз/аууз

Кесте 28

Қырымтатар тілінде

Құмық тілінде

Қарашай балқар тілінде

Агъыз ачтырмамакъ

Авзун ачдырмакъ

Аууз ачыу

Агъызын ачса, оьпкеси керюне

Авзун ачса, оьпкеси гѐрюне

Ауузун ачса, епкелери керюнген

агъыз толдурып айтмакъ

Авзун толтуруп(айтмакъ)

Аууз толтырып айтыу

Агъызы сувланмакъ

Авзуну сувлары гелмек (агъызып гетмек)

Аууз суулары келиу

агъызы бош

бир агъыздан

Авузгъа бош

Бир авуздан

Ауузы бос

Бир аууздан

Агъызы даа сют къокъуй

Авзундан сют ийис геле

Агъыз-агъыздан

Авуздан-авузгъа алып

Аууздан ауузгъа

Агъызында ит оьлген

Авзунда ит оьлген

Ауузунда ит ёлген

Агъызына келгенни айтмакъ

Авзуна гелген-гелгенни айтмакъ (сѐйлемек)

Ауузуна-тилине келгенни (айтыу)

Агъызгъа тюшмек

Авзуна тюшмек (биревню)

Ауузгъа тюшюу

Агъызындан чыкъмакъ

Авзундан чыгъып гетмек

Аууздан чыгъару

Къол/ къол/ къол

Кесте 29

Қырым татар тілінде

Құмық тілінде

Қарашай балқар тілінде

Къолу енгиль

Къолу енгиль

Къолу джениль

Къолдан иш келмей

Къолдан иш гелмей

Къолгъа алмакъ

Къолгъа алмакъ

Къолгъа алыу

Къолдан-къолгъа чыкьмакъ (кетмек)

Къолдан-къолгъа чыкъмакъ (гетмек)

Къолдан къолгъа кетиу

Къолуна келмек

Къолуна гелмек

Къолуна келиу

Къол салмакъ

Къол салмакъ

Къол салыу

Къолу агъыр

Къолу авур

Къолу ауур

Къолу чебер

Къолу чебер

Къолу чебер

Къолу бармай

Къолу(м) бармай

Къолу бармай

Къол ялгъамакъ

Къол ялгъамакъ

Къол ялгъау

Къолгъа алмакъ

Къолгъа алмакъ

Къолгъа алыу

Къолгъа карамакъ

Къолгъа карамакъ

Къолгъа карау

Къол байламакъ

Къол байламакъ

Къол байлау

Къолу ачыкъ

Къолу ачыкъ

Къолу ачыкъ

Къолу узун

Къолу узун

Къолу узун

Ак къол

Ак къол

Ак къол

Козь/ Гёз/ Кёз

Кесте 30

Қырым татар тілінде

құмық тілінде

Қарашай балқар тілінде

козь ачмакъ

Гёз ачмакъ

Кёз ачыу

Козъ байламакъ

Гёз байламакъ

Кёз байланыу

Козъ тиймек

Гѐз тиймек

Кёз тийиу

Козьде тутмакъ

Кёз тутмау

Козъ ачып юмганъдже

Гѐз юмуп, гѐз ачгъынча

Кёзню джумуб ачхынчы

Козъ тоймай

Гѐзю тоймай

Кёзю тоймау

Козъ тутмакъ

Гѐз тутмакъ

Кёз тутуу

Козь-козьге тюртсенъ, бир шей корюнмей

Гѐзге тюртсе гѐз гѐрмей

Кёзге тюртгенни кёрмезча (къарангыдан)

Козню нюрю

Гѐзюню нюрю

Козню нюрю

Козъ алдына келтирмек

Гѐз алдына гелтирмек

Кёз аллына келтириу

Козъ ёлда къалмакъ

Гѐзю ѐлда къалмакъ

Козъяш текмек

Гѐзьяш тѐкмек

Кёз сууларын тёгерге

Козюни айырмамакъ

Гѐзюнден гѐз айырмай

Кёзню айырмай

Козь къоркъакъ, къол батыр

Гѐз къоркъакъ, къол батыр

Кёз къоркъакъ да къол батыр

Гѐзден арек

Кёзден ташада

Козъ-къулакъ олмакъ

Гѐз-къулакъ болмакъ

Кёз-къулакъ бола турургъа

Эки козю дёрт олмакъ

Эки гѐзю эшикде

Къаш пен козъдин арасында

Гез бен къаш арасында

Кёз-къаш арасында

Юрек/ юрек/ джюрек

Кесте 30

Қырымтатар тілінде

Құмық тілінде

Қарашай балқар тілінде

Юрегини ачмакъ

Юрегин ачмакъ

Джюрегин ачыу

Къара юрек

Къара юрек

Джюреги къара

Таш юрек

Таш юрек

Таш джюрек

Юреги ачыкъ

Юреги ачыкъ

Джюреги ачыкъ

Юреги ярылмакъ

Юреги ярылмакъ

Джюреги джарылыргъа

Эр юрек

Эр юрек

Эр джюрек

Юреги бош

Юреги бош

Джюреги бош

Юрегинде от янмакъ

Юрегимде от яна

Юреги булнъанмакъ

Юреги булгъанмакъ

Юреги авуртмакъ

Юреги авуртмакъ

Джюрек обурду

Юреги сынмакъ

Юреги сынмакъ

Джюрегин сындырыргъа

Юрегине тиймек

Юрегяне тиймек

Къулакъ/ къулакъ/ къулакъ

Кесте 31

Қырым татар тілінде

Құмық тілінде

Қарашай балқар тілінде

Къулакъ асмамакъ

Къулакъ асмакъ

Къулакъ салмакъ

Къулакъ салмакъ

Къулакъ салыргъа

Къулагъы узун

Къулагъы узун

Къулагъы узун

Къулакъ тикмек

Къулакларын тургъузуп тынгламакъ

Къулакъ тигерге

Бир къулагъындан кирип, экинджисинден чыкъмакъ

Бир къулагъындан гирип, бириси къулагъындан чыгъа

Бир къулагындан кирди, бир къулагындан чыкъды

Къулагъына чалынмакъ

Къулагъына чалынмакъ

Къылагъына чалышыргъа

Тил/тил/тил

Кесте 32

Қырым татар тілінде

Құмық тілінде

Қарашай балқар тілінде

Тили бир къарыш

Тили бир къарыш

Тили бир къарыш

Тилинин учунда тура

Тилимни учунда турмакъ

Тилими учунда айлана турады

Тил айланмай

Тилим айланмай

Тилим айланмайды.

Тили тутулгъан киби

Тили тутулмакъ

Тили тутуу

Тили бар

Тили бар

Тили бар

Тиль къашытмакъ

Тили къычытмакъ

Тили узун

Тили узун

Тили узун

Тилин ютмакъ

Тилин ютмакъ

Тилин джутыу

Тили агъызына сыймай

Тили авзуна сыймай

Тили ауузуна сыймай

Аякъ/ аякъ/ аякъ

Кесте 34

Қырымтатар тілінде

Құмық тілінде

Қарашай балқар тілінде

аягъы енгил

Аягъы енгил

Дженгил аякълы

аякъ чалмакъ

аякъ чалмакъ

Аякъ чалыу

аякъ астында къалмакъ

аякъ астында къалмакъ

Аякъ астында къалыу

Аякъкъа турмакъ

Аякъгъа турмакъ

Аякъкъа турыу

аякъ устюнде турамамакъ

Аякъ уьстде

Аягъы ерге тиймей

Аягъы ерге тиймей (бийий)

Аягъы джерге джетмей

Аягъы бармай

Аягъы(м) бармай

Аягъы бармау

Бир аягъын онда, бир аягъынг мунда

Бир аягъынг онда, бир аягъынг мунда

Бир аягъынг анда болса, бир аягъынг мында болсун

ІІ. Зоорморфтық фразеологизмдер.

Кесте 35

Қырым татар тілінде

Құмық тілінде

Қарашай балқар тілінде

Копекнен мышыкъ киби

Ит де мишик де йимик

Ит бла киштикча

Ит оьлген ер

Ит оьлген ер

Ауузунда ит ёледи

Ит ашамакъ

Ит ашасын

Ит ашады

Итден тувгъан ит

Итден тувгъан ит

Итден туугъан

Ит олмакъ

Ит болмакъ

Ит болыу

Ит юрек

Ит юрек

ити есин танымай

Ит джюрек

Итден алып, итге салмакъ

Итден алып, итге салмакъ

Ит оьмир

Ит оьмир

Ит оьмир

Ит оьлим

Ит оьлим

Ит оьлим

Ит итге буюрур, ит де къуйругъуна

Ит итге буюрур, ит де къуйругъуна

Ит итге айта эди ит да къуйругуна айта эди

Ит къаплар, кериван кечер

Ит гъаплар, кериван гечер

Ит юрюр, джел элтир

Ат ойнатмакъ

Ат ойнатыу

Къоян юрек

къоян юрек

Къоян джюрек

Ат туягъын тай басар

Ат туяъын тай басар

Ат туягъын тай басар

Сокуъыр тавукъ

Сокъур тавукъ

Сокъур тауук

Тавукъ тюшюнде тари

Тавукъ тюшюнде тари

ІІІ. Сандық фразеологизмдер.

Кесте 36

Қырымтатар тілінде

Құмық тілінде

Қарашай балқар тілінде

Бир агъыздан

Бир авуздан

Бир аууздан

Бир аягъын онда, бир аягъынг мунда

Бир аягъынг онда, бир аягъынг мунда

Бир аягъынг анда болса, бир аягъынг мында болсун

Бир Аягъы мезарда

бир аягъы тёрде, бир аягъы кёрде

Бир аягъы тёрде, бир аягъы кёрде

Бир агъыз сёз

Бир авуз сез

бир аууз сёз

Бир елга къоян териси да чыдамакъ

Бир елга коъян териси да чыдамакъ

Бир джылгъа къоян тери да чыдайды.

Бир болмакъ

Бир болмакъ

Бир болыу

Бир къазанда къайнамакъ

Бир къазанда къайнагъан

Бир козъден кёрмек

Бир гёзден гермек

Бир кёзден кёриу

Бир тавушдан

бир енъден къол чыкъармакъ

Бир тавушдан

Бир адым ер

Бир адым ер

Бир адым джер

бир кунь ола

Бир гюни

Бир кюни

бир окъпен эки коъян атмакъ

Бир окъпен эки къоян атмакъ

Бир окъпен эки коъян атыу

Бир ерде тапталып турмакъ

Бир ерде тапталып турмакъ

Бир ерде тапталып турыу

Бир хамырдан басгъандай

Бир хамурдан басгъандай

Бир хамурдан басгъандай

Бир козъ, бир къаш

Бири гѐз, бири къаш

Бир кёз, бир къаш

Эки агъыз сёз

эки авуз сёз

Эки аууз сёз

эки аягъыны бир чызмагъа сокъмакъ

эки аягъын бир этикге (чарыкъгъа) сугъуп

Эки аягъын бир уюкъгъа сугъуб (тыгъыб)

Эки арада къалмакъ

эки арада къалмакъ

Эки арада къалмакъ

Экиюзли адам

эки бетли

Эки бетли

Эки козю дёрт олмакъ

эки гёзюн дёрт этип къарамакъ

Эки кёзи тёрт болыу

эки харбуз бир къолгъа сыймай (сыйышмай)

Эки харбыз бир ууучха сыйынмаз

Дёрт козъ

Дёрт гёз

Тёрт кёз

Дёрт тарафы къыбла

Дёрт букленмек

Дёрт къыбла

Тёрт къыбла

Тёрт бюклениб

беш де бармагъындай билмек

беш де бармагъы йимик билмек

Беш бармакъдай билиу

Еди къат ерни тюбюнде

Етти къат ерни тюбюнде

Джерни джети къаты

Еди керен оьчеп, бир керен кесип

Етти керен оьче, бир керен кес

Джюз кере ёлчеле да бир кере кес

Еди атадан бери

еди къат кокте олмакъ

Етти атадан бери

Джети атадан бери

Он пармагъында он унер бар

Он бармагъындан бал гама

къыркъ йылда бир

Къырыкъ ярылмакъ

Къыркъ ярылмакъ

ІУ. Түр-түстік фразеологизмдер.

Кесте 37

Қырымтатар тілінде

Құмық тілінде

Қарашай-балқар тілінде

Акъкъа къара демек

Акъгъа къара демек

Акъгъа къара дерге

Акъ сакъаллы

Акъ сакъаллы

Акъ сакъал

акъ этмек

Акъ этмек

акъ юрек

Акъ юрек

Акъ джюрек

къара ерге кирмек

Къара ерге кирмек

Къара джерге кирирге

къара сюек

Къара сюек

Къара сюек

къара кунь

Къара гюн

Къара кюн

Юзи къара

Бети къара

Бети къара

Къара танымакъ

Къара таныргъа

Къара халкъ

Къара халкъ

Къара халкъ

Қорытынды

- Қыпшақ тобы тілдеріндегі лексикасының зерттелу сипаты бір деңгейде емес. атап айтқанда, бұл топтағы тілдердің ішінде қазақ, татар, башқұрт тілдерінде синоним, антоним,омоним, ономастикалық зерттеулер, фразеология саласы өте жақсы зерттелген, ал қарашай-балқар, құмық, тілдерінде біршама зерттелуде. Сол секілді қарақалпақ, қырымтатарлары тіліндегі зерттеулер мардымсыз болса, этникалық территориялық бірлігін сақтай алмаған ноғай халқының тілінің лексикасы өте аз зерттелген.

- Түркі фразеологизмдерінің лексикасы үш бағытта – таза түркілік деңгейде, басқа тілдердің әсеріне байланысты және әр халықтың менталдық ерекшеліктерімен байланысты өзгерістерге ұшыраған. Түркі фразеологизмдерінің лексикасында басқа тілдермен қарым-қатынас салдарынан пайда болған құбылыстар (орыс тілі, кавказ ийберий тілдері, араб, парсы тілдері) жақын туыстас тілдердің фразеологизмдеріндегі алшақтауларды туғызған. Татар және башқұрт тілдерінің фразеологиялық қоры түркілік қабаттағы фразеологиялық қорды дамыта отырып, орыс тіліндегі калька фразеологизмдерді қабылдау салдарынан баий түскен.

- Қазіргі қыпшақ тобы тілдеріндегі фразеологиялық параллельдерді семантикалық ерекшеліктерін салтыра отырып зерделеу жақын туыстас түркі халықтарының өзіндік дүниетанымындағы, болмысындағы ерекшеліктерді танытады.

- Қыпшақ тобы тілдеріндегі фразеологизмдеріндегі айырмашылықтарының пайда болуының бір сыры негізінен фразеологизмдердің тірек компонентіндегі сөздердің (желке, бұт, бармақ, борбай, т.б) мал, жан-жануар (кәзә «ешкі», сарық «қой» т.б) лексикалық өзгерістер мен семантикалық даму және тіларалық қарым-қатынас нәтижесінде қалыптасқан.

- қыпшақ тобындағы тілдерден жиналған материалдарды сұрыптай келгенде, статистикалық тұрғыда қазақ және қарақалпақ тілінде 354, қазақ және ноғай тілінде 310, татар және башқұрт тілінде 529, қарашай-балқар, құмық және қырымтатарлары тілінде шашамамен 200-дей фразеологиялық параллельдер кездеседі. Демек, қыпшақ тілдері фразеологизмдеріндегі ортақтықтар көне түркілік кезеңдерде қалыптасқан, көне қыпшақтық негізді сақтаған тілдік, танымдық бірлікті танытатын дерек көздер.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Телқожа Жанұзақ, Қыздархан Рысберген "Қазақ ономастикасы: жетістіктері мен болашағы" - Алматы: "Азия" баспасы, 2004-128 бет.

2. Әбдуәлиұлы Б. Қазақ антропонимжасамы: теориялық және практикалық негіздері.- Астана: "Астана полиграфия", 2012,-320 бет.

3. Тілеубердиев Б.М. Қазақ ономастикасының лингвокогнитивтік аспектілері. Алматы: "Арыс" баспасы, 2006.-280 бет.

4. Саттаров Г.Ф. Антропотопонимия ТАССР. Автореф. дис. канд. филол. наук. Казань, 1975. - 90 с.

5. Тюркская ономастика. Издательство "Наука" Казахской ССР, Алма-ата, 1984-248 с.

6. Саттаров Г. Ф. Почему так названы?: Топонимы Татарстана (Ни очен шулай аталган?), Казань. Татарстан китап нэшрияте. 1971- 128с.

7. Гарипова Ф. Г. «Гидронимия Заказанья Татарской АССР (на материале бассейнов рек Ашит, Казанки, Шошмы, Меши)» автореф. дис. канд. филол. наук. Казань, 1976. – 36 с.

8. http://www.zachetik.ru/ref-134444-onomastika-f-1241-ne-1211.html

9. Мазитова Ф.Л. Историко-лингвистический анализ татарских фамилий: Автореф. дис. канд. филол. наук / Ф.Л. Мазитова; Казанский гос. ун-т-Казань, 1986. — 27 с.

10. Исхакова Х.Ф. Сопоставительная грамматика татарских и русских собственных имен. - Москва: Издательство «Наука», 2000- 110с.

11. Осипова Л.Ф. Фоносемантические особенности личных имен в татарском языке : дис.канд.филол.наук - Елабуга, 2008.- 149 с.

12. Галиуллина Г.Р. Антропонимия татар г. Казани в ХХ веке – Казань: Изд-во Казан. ун-та, 2001. – 16 с.

13. Галиуллина Г. Р. Татарская антропонимия в лингвокультурологическом аспекте – Казань, 2009 – 43 с.

14. Тимирханова Г.С. Антропонимия татар г. Набережные Челны Республики Татарстан в XX веке : На примере личных имен и фамилий : дисс. канд.филол.наук - Елабуга, 2002.- 367 с.

15. Камалов А.А. Гидронимия Башкирии. АКД. Уфа, 1969 г. – 14 с

16. Раемгужина З.М. Формирование антропонимической системы башкирского языка. – Уфа: ООО ИЦ «Аэрокосмос и ноосфера», 2006. – 288 с.

17. Сатыбалов А. А. К вопросу о личной ономастике у кумыков // Советское языкознание. Т.2. – Л., 1938.

18. http://кумыкский-язык.рф/kumukimena/

19. Мусаева Р. А. Кумыкская антропонимика :прозвища и полуимена: дисс.канд.фил.наук – Махачкала, 2008. – 151 с.

20. Эмирова А. М. Избарнные научные труды. - Симферополь: КРП «Издательство «Крымучпедгиз», 2008. — 366 с.

21. http://scjournal.ru/articles/issn_1993-5552_2011_9_43.pdf

22. Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі синонимдер. – Алматы: Ғылым, 1970. – 335 б.

23. Серғалиев М. Етістікті сөз тіркестерінің синонимиясы : оқу құралы/- Алматы : Қазақ университеті, 1991 . - 78 б.

24. Оразбаева. Ф. Ш. Синонимика имени прилагательного в современном казахском языке. АКД., А., 1979. – 127 с.

25. Батырмурзаева У.А. Синонимы и синонимические отношения в кумыкском языке (депониравано). - Махачкала, 1995. – 134 с.

26. Әлметова, Ә. С. Көп мағыналы сөздер мен омонимдерді оқыту [мәтін] : оқу құралы /; жауап. ред. Ғ. Қалиев - Алматы : Арыс, 2001 . - 103 б.

27. Салахова Р.Р. Омонимичные суффиксы татарского языка. - Казань: Gumanitarya, 2007 г. – 24 с.

28. http://cheloveknauka.com/omonimiya-v-sovremennom-kumykskom-yazyke

29. Бердимуратов. Е. Хәзирrи заман Каракалпак тили. лексика.-Нөкис, 1964. 168 бет.

30. Саттарова З. М. Омонимы в современном крымскотатарском языке (на уровне лексем и словоформ) : Дис... канд. филол. Наук: / Институт филологии Киевского национального ун-та им. Тараса Шевченко. — К., 2003,- 247с.

31. Суюнов З. С. Омонимия ногайского языка: дисс.канд.филол.наук. – Махачкала, 2004 г. – 147 с.

32. Ғ. Қалиев, Ә. Болғанбаев. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы : оқулық / толықт., өңд. 3-бас. . - Алматы : Сөздік-Словарь, 2006 . - 262 б.

33. Эхтэмов М.Х. Башкорт телендэ антонимдэр // Башкортостан укытыусыЬы, 1972, № 4. С. 32-35.

34. Эхтэмов М.Х. Башкорт теленен, антонимдэр Ьузлеге. вфе: Башкортостан китап нэшриэте, 1973-143 б.

35. http://cheloveknauka.com/antonimy-v-tatarskom-yazyke

36. Отаров И. М. Лексикология карачаево‑балкарского языка. – Нальчик: изд‑во Эльбрус, 1996г. – 218 с.

37. Меметов А. Антонимы в крымскотатарском языке // Современная тюркология. – 1979. – № 1. – С. 62–68 бет.

38. Акъмоллаев Э.С., Алиева Л.А. Къырымтатар тили (фонетика, имля, лексикология, фразеология). –Симферополь: Къырымдевокъувпеднешир, 1998. – 96 с.

39. http://dov.kz/til-gylymy-filologiya/frazeologizmderdin-zerttelui.html

40. http://kazorta.org/ismet-ke-esbaj-ly-ke-esbaev/

41. Кеңесбаев. І. «Қазақ тіл білімі туралы зерттеулер» Алматы, 1987 – 351б.

42. Кеңесбаев. І, Мұсабаев.Ғ, «Қазіргі қазақ тілі» (лексика, фонетика) Алматы, 1975 г. – 220 бет.

43. «Тәуелсіз Қазақстан кезеңіндегі қазақ тіл білімі» А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты; жауапты ред.: Ш.Құрманбайұлы - Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2011 . - 288 б.

44. www.gramota.net/materials/1/2010/7/48.html

45. https://ru.wikipedia.org/wiki/Фразеология_башкирского_языка

46. http://www.science-education.ru/ru/article/view?id=12544

47. Акбаев Х. М. «Фразеология карачаево-балкарского языка: вопросы границ и семантических особенностей (Къарачай-малкъар тилни фразеологиясы: чеклери эмда семантика энчиликлери)» - Карачаевск: КЧГУ, 2007. - 180 с.

48. Айназарова.Г. Қарақалпақ тилинде теңлес еки компонентли фразеологизмлер. Нөкис, 2005-жыл. - 83 бет.

49. Эмирова А. М. Основы крымскотатарской фразеологии: учебное пособие для студентов филологических специальностей высших учебных заведений. — Симферополь: КРП «Издательство «Крымучпедгиз», 2012. — 168 с.

50. Айдосова Н. /мақала/ Абай атындағы ҚазҰПУ-дың Хабаршысы, «Филология ғылымдары» сериясы, №3(37), 2011 ж.

51. Баскаков Н.А. Введение в изучение тюркских языков. - М., 1969. – 383 с.

52. https://kk.wikipedia.org/wiki/Ноғай_тілі

53. Мусаев К.М. Лексика тюркских языков М.,1984. - 226 с.

54. Баскаков. Н. А. Тюркские языки.- М., 2006 г. – 248 с.

55. Смағұлова Г.Н. «Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері» : монография /.. - Алматы : Ғылым,1998. -196 б.

56. Болғанбаев Ә. Анатомиялық атауларға байланысты фразеологизмдер. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігін жасау тәжірибелері. Алматы, Ғылым,- 1989 – 31 б.

57. Бүркіт.О. Түркітану: лекциялар желісі. Оқу құралы. 2-басылым – Алматы, Арыс, 2003 - 138 б.

58. Қайдар. Ә,Оразов, М. Түркітануға кіріспе : оқу құралы /– 3-ші бас. . - Алматы : Арыс, 2004 - 360 б.

59. Ескеева. М.Қ. «Қазіргі қыпшақ тобындағы тілдердің қыпшақтық белгілерінің қалыптасуы жəне этногенез мəселелері» // Қарағанды Университетінің хабаршысы / филология сериясы/ №2(66)/2012.

60. Маремшаова И.И. Эволюция этнического сознания карачаево-балкарскогонарода(Диссертация на соискание ученой степени доктора исторических наук, Махачкала, 2002 г. – 29 с.

61. Хайруллина Р.Х. «Фразеологическая картина мира: от мировидения к миропониманию», Уфа, 2008 г. – 285 с.

62. Щербак А. М. Названия домашних и диких животных в тюркских языках / Историчекое развитие лексики тюркских языков. – М., 1961. – С. 86-120.

63. Қалыбаева Қ. С.Салыстырмалы түркі фразеологиясы (Қыпшақ тобындағы тілдердің материалы бойынша). Филол.ғыл.докт.дәреж.дисс.авторефераты – Алматы, 2010 – 40 бет.

64. Ураксин З.Г. Общность образно фоновой и лексической основы фразеологической единицы алтаиских языков//Советская тюркология.1987.№5.52-54б.

65. Сулейманова Р.Н. Доисламская верования и обряды башкир, Уфа, 1994 – 19 с.

66. Этнография татарского народа.-Казань, Магариф, 2004 – 287 с.

67. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. А.: Ғылым, 1977.-712б

68. Тогубаева А.К. «Қазақ және татар тілдеріндегі сәйкес фразеологизмдер» // «Ғылым және жаңа ұрпақ 2014» ЖОО студенттер мен магистрантардың ХVІ ғылыми конференциясы материалдары – Астана; Еуразия гуманитарлық институты, 2014 – 375 бет.

Источник: портал www.KazEdu.kz

Каталог учебных материалов

Свежие работы в разделе

Наша кнопка

Разместить ссылку на наш сайт можно воспользовавшись следующим кодом:

Контакты

Если у вас возникли какие либо вопросы, обращайтесь на email администратора: admin@kazreferat.info