Кәсіпорындағы қаржылық жоспарлаудың теориялық негіздері

Заказать работу

Мазмұны

 

 

Кіріспе

Б.

1

Кәсіпорындағы қаржылық жоспарлаудың теориялық негіздері.

 

 

1.1

Қаржылық жоспарлау түсінігі және кәсіпорын қызметін басқарудағы рөлі.

 

 

1.2

Кәсіпорында қаржылық жоспарлау жүйесін ұйымдастыру.

 

 

 

1.3

Шаруашылық субъектілерде қаржылық жоспарлауды ұйымдастырудың шетел тәжірибесі.

 

2

«Жаңа-шырақ» ЖШС-нің қаржы-экономикалық көрсеткіштеріне сипаттама және кәсіпорындағы қаржылық жоспарлауға талдау.

 

 

2.1

«Жаңа-шырақ» ЖШС-тің қызметіне сипаттама.

 

 

2.2

Кәсіпорынның қаржылық жоспарының құрылымы.

 

 

2.3

«Жаңа-шырақ» ЖШС-тің қаржылық көрсеткіштерін талдау.

 

3

 

Кәсіпорында қаржылық жоспарлауды ұйымдастыру мәселелері мен шешу жолдары.

 

 

3.1

Қаржылық жоспарларды жүзеге асыру барысында туындайтын негізгі жолдар.

 

3.2

Кәсіпорында қаржылық жоспарлауды жетілдіру бағыттары.

 

3.3

ЖШС «Жаңа-шырақ» кәсіпорыннын қаржылық жоспарлау жүйесін жақсарту бойынша ұсыныстар.

 

Қорытынды

 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

 

Кіріспе

 

Меншіктің түріне, қызметтің көлеміне және оның бағытына қарамай әрбір кәсіпорын жоспарлаумен айналыса алады. Жоспарлау - бұл белгілі бір болашаққа кәсіпорын мақсатын таңдау және негіздеу үдерісі, оған жету үшін сәйкес технологияны әзірлеу, шешімдер мен негізгі бағыттарды таңдау және негіздеу қажет [ 1 ].

Қазіргі нарықтық экономика орталықтандырылған басқару жүйесі кезіндегі отандық экономикаға қарағанда, неғұрлым жоспарлы болып табылады.

Нарықтық экономика жағдайында айрықша ерекшелігі бойынша бірінші кезекте жоспарлау субъектісі өзгереді: жоспарды меншік иесі немесе жалданған кәсіпорынның қаржылық-шаруашылық қызметінің нәтижесіне жауап беретін, оған өкілетті қызметкер жоспарды қабылдап бекітеді. Сондықтан ең алдымен кәсіпорында жоспарлаудың орталықтанған басқару жүйесі жағдайында қалыптасқан баға қажет [ 2 ] .

Бұл мәнін әлі жоғалтпаған нарықтық экономика жағдайында базаны анықтау үшін қажет (мысалы, жоспарлаудың бағдарламалық мақсатты әдістері, оның ішінде ғылыми-техникалық серпіліс және өндірістік-техникалық қайта жабдықтау бағдарламалары, оралымды-өндірістік жоспарлау, өндіріс факторлары бойынша жоспарлау және т.б.). Сонымен қатар нарық жағдайында кәсіпорында жоспарлау қызметін қайта құру жүйелік кемшіліктерін еңсеру үшін де керек.

Жоспарлауды басқару функциясы ретінде ірі өнеркәсіптіқ кәсіпорындарда олардың және әрбір бөлімшесінің мақсатын белгілі бір кезеңге нақтылауда, міндетті қоюда және оған жету жолдарын тандауда, қойылған мақсат пен міндеттерді орындау үшін қажетті еңбек, қаржы, материалды ресурстарды анықтауда жүзеге асырылады [ 3 ].

Ресурстарды дұрыс жоспарламай, сол кәсіпорынның қызметін табысты жүргізу мүмкін емес. Ресурстарды жоспарлаудың бірінші сатысына жоспарланған кезеңнің әрбір жылына қажетті ресурстар көлемі мен түрі бекітіледі, әрі қарай жабдықтаушылардың мүмкіндігімен салыстырылатын қажеттіліктерге талдау жүргізіледі. Жоспарлаудың екінші сатысында артық немесе жетіспейтін ресурстар бойынша шешімдер қабылданады. Соңғы сатысында мақсатты бағдарлама бойынша ресурстарды бөлінуі және ресурстар теңдестігі бағаланады.

Нақты мақсатқа жетудің бағыты мен тізбектілігін, сонымен қатар технологиялық тізбектің жолын анықтауда кәсіпорынның жекелеген құрылымдық бөлімшелерінің іс-әрекетін өзара байланыстыруға бағытталған шаралар кешені жасалады (ғылыми-зерттеу және тәжірибелік конструкторлық нұсқауларды өндіріске өндіруге, өткізуге және сервистік қызмет көрсетуге дейін әзірлеу). Бұл үшін нарық жағдайының болашағын, тұтынушылық сұраныс үрдісін, қолданылатын ресурстардың неғұрлым тиімді пайдалану мүмкіндігін білу қажет. Сондай-ақ жоспарлау маркетингпен және бақылаумен тұрақты үйлесуі қажет. Жоспарлау болашақты және ағымдағы жоспарлаудың өзара байланысты жиынтығы түрінде жүзеге асады [ 4 ]

Жоспарлы қызмет - қазіргі менеджменттің негізгі функцияларының бірі. Басқарудың орталықтанған жүйесі жоспарлы-экономикалық бөлім және кәсіпорындағы бухгалтерияға бөлінеді, өйткені ақша көбінесе есептеу функциясын орындайды. Нарықтық экономика жағдайында, кәсіпорын стратегиясының негізі кіріс пен шығысты жоспарлау болады; жоспарлаудың қаржылық аспектісі (бюджеттеу) жоспар жасау кезінде және оны нақтылап, орындау кезінде негізі болып табылады.

Ұсынылып отырған жұмыстың мақсаты – іс-тәжірибе барысында алынған шаруашылық жайлы материалды жүйелі түрде талдау, осы мәліметтерді өңдеу, кәсіпорында қаржылық жоспарлау және өндірістік-шаруашылық қызметін талдау және кәсіпорында қаржылық жоспарлауды жетілдіру бойынша ұсыныстарды өңдеу болып табылады.

Сонымен, нарықтық экономикада кәсіпкерлер тұрақты табысқа қол жеткізе алады, егер анық және тиімді өз қызметін жоспарлауға, үнемі жинау және жинақтауға ақпарат, жай-күйі туралы мақсатты нарықтардың жағдайын, олардың бәсекелестерге, және өз болашағы мен мүмкіндіктерін қарастырса.

Мақсаты бұл курстық жұмыстың-теориялық негіздері қаржылық жоспарлау, қарастыру, әзірлеу процесі қаржы жоспарын ұйымдастыру.

Қаржылық жоспарлаудың зерттеу объектісі болып табылатын жай-күйі кәсіпорын «Жаңа-шырақ» ЖШС.

Шеңберінде қойылған мақсатқа келесі міндеттер қойылған:

1. Қаржылық жоспарлауды қарау мәні мен мазмұны;

2. Қаржылық жоспарлау әдістемесімен таныстыру;

3. Қаржылық жағдайын талдау «Жаңа-шырақ» ЖШС.

4. Әзірлеу және жетілдіру бағыттарының тетігін жоспарлау.

Әдіснамасы қаржылық жоспарлау салынған қарау балансының, қажетті материалдарды жасау үшін қаржы жоспары. Әдіснамасы қаржылық жоспарлау мен бақылау қаржылық өзара қарым-қатынастар субъектілері арасындағы шаруашылық және бюджет. Осыған қатысты рәсімдер қаржылық жоспарлау оңтайландырылды.Сол уақытта айтарлықтай көтерілді жауапкершілік қаржы кәсіпорындар қызметкерлерінің сапасы үшін қабылданған жоспарлы шешімдер. Даму стратегиясын қалыптастыру барысында кәсіпорынның жұмыс істеу пайдалы немесе банкрот болу. Сондықтан, тиімділігі қаржы ресурстарын пайдалану болды басты өлшемі стратегиясын әзірлеу және тактикасы шаруашылық қызметін жүргізу, іріктеу, сол немесе өзге де инновациялық іс-шаралар, инвестициялық шешімдер қабылдау.

 

1        Кәсіпорындағы қаржылық жоспарлаудың теориялық негіздері

 

1.1.Қаржылық жоспарлау түсінігі және кәсіпорын қызметін басқарудағы рөлі.

 

Нарықтық жағдай кәсіпорындағы жоспарлаудың белгілі бір мақсатты бағыты мен сипаты болуын талап етеді. Дер кезінде кәсіпорынға ықпал ететін сыртқы факторларын (бәсекелестердің, өткізу нарығының, тұтынушылардың және т.б) ескеру, алдағы ғылыми-техникалық, әлеуметтік-экономикалық, ұйымдастырушылық, экологиялық, саяси және басқа да өзгерістердің ықпалын анықтауға ұмтылу керек.

Мемлекеттік органдардың бұрынғы функциялары кәсіпорынға тікелей өтеді: кәсіпорын деңгейінде өз бетінше дамудың ұзақ мерзімді стратегиясын жасау қажеттілігі туындайды. Осыдан зауыттық жоспарлаудың қағидалары мен түрлері өзгереді. Ағымдағы жоспарлаудың шеңбері санаулы болады, бұл болашағы бар жоспарлаудың қажеттігін меңзейді. Болашақ жоспары стратегиялық мақсатты көрсететін ағымдағы жоспарлау үшін басты бағыт болады және ірі өнеркәсіптік кәсіпорындардың негізгі қызметі болып табылады. Өз кезегінде ағымдағы қызметтің жылдық нәтижесі шаруашылық жағдайлардың өзгерісін ескере отырып, болашақ жоспарды кезінде түзету үшін пайдаланылады. Басқаша айтқанда өзгермелі жоспарлау қағидасы қолданылады.

Барлық басқару функциясының ішінде жоспарлау ең елеулісі болып табылады, өйткені мұның өзі кез-келген балама әрекеттерді таңдап алуға байланысты. Жоспарлау кәсіпорын басшылығындағы негізгі функциялардың бірі ғана емес, оның өзі жеке төрт функцияда (ұйымдастыру, кадрлармен жұмыс істек, басшылық, жетекшілік және бақылау) көрініс табады. Сонымен, басшы ұйымдастырады, кадрлармен жұмыс істейді, бағыттайды және басшылық етеді, сондай-ақ жоспарға сәйкес көзделген мақсатқа жету үшін бақылайды.

«Жоспарлау» ұғымына мақсатты айқындау және оған жету жолдары енеді: батыста кәсіпорынның әрекетін жоспарлау, өткізу, қаржы, өндіріс және сатып алу секілді маңызды бағыттар бойынша жүзеге асырылады. Мұндайда, әрине, барлық жоспарлар бір-бірімен тығыз байланыста болады.

Жоспарлау процесінің өзі төрт кезеңінен тұрады:

-       жалпы мақсатты ойластыру;

-       белгіленген біршама уақыт кезеңіне (2, 5, 10 жылға) арналған нақтылы мақсатты айқындау;

-       оған жетудің жолдары мен амалдарын айқындау;

-       жоспарлы көрсеткіштерді нақты көрсеткіштермен салыстыру арқылы қойылған мақсатқа жетуді бақылау.

Жоспарлау әрқашанда бұрынғы деректерге сүйенеді, алайда кәсіпорынның болашақтағы дамуын айқындауға және бақылауға тырысады. Сондықтан да, жоспарлаудың сенімділігі бұрынғы нақты көрсеткіштердің дәлдігіне тәуелді. Мұндай сенімділікті қамтамасыз ету бухгалтерлік дәл есепсіз және ауқымды статистикалық қажетті базаға ие болмай мүмкін еместігі айқын. Кәсіпорын әрқашанда жалпы рыноктың шағын бөлігі ғана болып саналатыдықтан, ел экономикасын дәл жоспарлау үшін дәл ақпаратты мүмкіндігінше көбірек алу қажет.

Егер кәсіпорынның дамуы нақты елдегі жалпы экономикалық дамуымен қатар өтуі міндетті болмаса, онда рынок көрсеткіші кәсіпорынды жоспарлаудың бастапқы деректері болып саналады. Кәсіпорын неғұрлым ірі болса, әдетте, жоспарлау, соғұрлым оңайырақ болады. Дегенмен, ірі кәсіпорындарға қарағанда, ұсақ кәсіпорындарда басшылар үшін кейбір факторлар едәуір айқынырақ болады.

Кәсіпорында жоспар жасау үшін, қажетті ақпараттар толық болмағандықтан, ал кейбіреуі мүлдем белгісіз болғандықтан, кейбір деректер жетіспейтіндіктен, жоспарлау сатысы көбінесе қызметкерлердің өз ісін қаншалықты жетік білетіндігіне байланысты.

Осыған орай, жоспар жасаған кезде барлық көрсеткіштер толық пайдалануы, сонымен қоса жоспар жасағанда өзгеріс енгізетіндігі ойластырылуы, ал жоспардың өзі жоспардың өзгеруіне қарай үйлестіріліп отыруы тиіс. Сондықтан да, жоспарда резервтер ескеріледі. Алайда, резервтің көп болуы жоспардың көптігіне нұқсан келтіреді, ал шамалы резервтер жоспарды жиі-жиі өзгертуге мәжбүр етеді. Жоспар көрсеткіштерін нақты басшының билігінде, оның орындалуын үйлестіру мен бақылау да соның игілігінде.

АҚШ-тың шаруа фермері ауыл шаруашылық кезеңге ауыл шаруашылығы өнімдеріне жыл басындағы қалыптасқан биржалық бағаға, тасымалдық қызмет бағасына, ауа райы жағдайына байланыс әрекет ету жоспарын жасайды (қандай сортты егу, қандай көлемде, қанша, кімге қандай өнімді сату туралы).

Демек, кәсіпорынның жоспарлы жүйесі, кәсіпорынның сан түрлі саласының қызметі бір-бірінен айқын шектелген, жекелеген жоспардан тұрады.

Қаржылық жоспарлау мақсаты қажетті табыс шығындарды ұштастыру болып табылады. Асып кеткен артық сомасы резервтік қорға жіберілген кезде қаражаттың жоқтығы табыс сомасынан асып шығыстар асатын т.б. бағалы қағаздар, несие, шығару арқылы өтеледі.

Басшылық кез келген кәсіпорынға қарамастан қызмет түрінің және шамасының міндетті білу керек. Жеке компаниялардың қызметіне мүдделі топтар өз жұмысының қорытындысы бойынша белгілі бір ең төменгі талаптарды жүктейді. Сонымен қатар, кейбір іс-шаралар жоспарлау кезінде экономикалық ресурстар қойылған міндеттерді орындай білу қажет. Бұл, мысалы, капитал қалыптастыру (және т.б. несие алу, жарғылық капиталға өсім) үшін жоспарлау және инвестициялық мөлшерін айқындау, қолданылады.

Қаржы ресурстарын нақты бағыттарын анықтай отырып, ол, қайтару алынған және орнатылған шығындар деңгейін айырмашылықтарды есепке алумен өте жоғары табыстылығын қамтамасыз ету қажет.

Бір жыл ішінде жатқан қаржы процестер, кәсіпорынның кірістері мен шығыстары балансының түрінде көрсетіледі. Ол қолма-қол ақшамен кәсіпорын қызметінің барлық аспектілерін көрсетеді (өндіру, сату, инвестициялық, әлеуметтік, және т.б.)., Өз табыстары мен жинақтарын, шығыстарды Алынған. тоқсан сайын бөле отырып жылына құрайды, және ол кәсіпорынның қаржылық-шаруашылық қызметінің барлық бағыттары бойынша жұмысты ұтымды ұйымдастыру үшін қажетті шарт болып табылады. баланс деректерді пайдалана отырып, таза пайда кәсіпорынның, қаржылық ресурстарды және оларды пайдалану бағыты тікелей иелігінде қалған, экономикалық қызмет туралы резервтік қорлар (тәуекел активтер) сомасын жалпы қаржылық нәтиже (пайда шығын) есептейді.

Қойылған мақсатқа жетуді көздеу үшін жоспарлау кәсіпорын қызметінің барлық маңызды учаскелерін қамтитындығын тағыда атап көрсетеміз. Мұның өзі барлық кәсіпорында қолданылады.

Жоспардың екінші сатысы – кәсіпорын учаскелері өндірісінің нақты бағыттары бойынша жоспар жасау. Онда жекелеген міндеттер қойылып, ақша, сондай – ақ сандық көрсеткіштері айқындалады. Мұнда жоспарлау кезінде осал орындар, басқаша айтқанда, кәсіпорын қызметінің маневрлігін, демек істің даму мүмкіндігін шектейтін салалар қатыстырылмауы тиіс.

Барлық жоспардың табыс және шығын бөліктерінің сальдосы (актив пен пассив жиынтығы) бюджетке, яғни шығын мен табыс жоспарына енгізіледі, өйткені мұндайда негізгі бағыт өтімділігі – кәсіпорынның төлем қабілетін сақтау болып саналады. Әдетте, жекелеген жоспарлар тек сандық көрсеткіштер бойынша жасалады, оларды өзара байланыстырғаннан кейін ғана ақша көрсеткіштерін есептейді.

Батыс кәсіпорындары қызметінің осал тұстары, сату саласы болып саналады, сондықтан да кәсіпкерлік пен басқарудың барлық негізгі салаларында рынок сыйымдылығы мен өткізу көлемін болжамдау негізгі роль атқарады.

Кез-келген қаржы жоспарының нақты бағасы өнімді сату көлемінің мүмкіндігін болжамдауға немесе өткізуден түскен пайда көлемін болжамдауға байланысты. Сол себепте де рынок сыйымдылығы мен өткізу көлемін болжамдау маркетингте және өткізу ісінде айрықша роль атқарып қоймай, басқа да іс-әрекет бағытында шешуші фактор болып саналады. Мәселен, өндірісте - өндірістік қуат ауқымын жоспарлағанда, жабдықтауда – шикізат қажетін, ал қаржы саласында – ақша айналымы мен күрделі қаржыны жоспарлағанда болжамдау ерекше қажет.

Маркетинг пен өткізу саласында жоспарлаудың ең шешуші пункт мынадай көрсеткіштерді анықтау болып саналады:

-                     қысқа мерзімдік: өнімнің әр түрін өткізу (көлемі және құны), географиялық бағыт бойынша өткізу (көлемі және құны), бәсекелестер бағасы, сауда қызметкерлеріне қойылатын мақсатты нұсқаулар, қор деңгейі;

-                     орташа мерзімдік: өнім категориясы бойынша өткізудің жалпы өткізу, бағалар, жалпы экономикалық жағдай, рынокқа тауар жеткізілуінің ерекшеліктері, жаңа өнімдерді енгізу;

-                     ұзақ мерзімдік: өнім категориясы бойынша өткізудің жалпы көлемі, рынок орындарына тауарды толтыру, жаңа өнімдерді енгізу, рыноктағы бұрынға өнімдерді әкету, маркетингті зерттеудің маңызды ерекшеліктері, т.б.

 

 

Сурет 1 - Кәсіпорынның қаржылық жоспарлар жүйесі.

 

 

Болжамдаған кезде, тек қысқа мерзімді ғана емес, сондай ақ орташа және ұзақ мерзімді бағалау мен болжамдауды ескеру керек. Соңғы екі уақыт мүмкіндігіне жататын факторлар ішінара болуы мүмкін, алайда олар қысқа мерзімдік болжамдауға елеулі ықпал етеді (мәселен, технологияның өзгеруі, кез келген артық материалдардың қолайлылығы, т.б.). Рынок сыйымдылығы, өткізу көлемі мен бюджет аралықтарындағы байланыстарды үш түрлі тәсілмен анықтауға болады:

-           рынок пен өткізу болжамы дегеніміз, нақты тауар мен қызметтің

-           заттай түрінде болашақта өткізілуі (өткізудің сандық көрсеткіштің болжамы) және нақты, әрі потенциалды клиенттердің белгілі бір уақыт аралығында (қысқа, орташа және ұзақ мерзімде) тауарды өткізуден түскен пайда құнының болжамы;

-           бюджет дегеніміз, табыстардың, шығындардың және белгілі бір уақыт кезеңінде сатылған өнім санының мүмкіндігі туралы қаржы құжаты;

-           рынок сыйымдылығы мен өткізу көлемінің болжамы сол уақытта

-           бюджет болады, егер оны компаниядағы жалпы қызметке жауаптылар қарап, бекітетін болса.

Жоспар жасаудың алғашқы қадамы бастапқы ақпарат жинау болып саналады, өйткені мұның өзі рынок туралы толық мағлұмат береді.

Жоспарлаудың директивті және индикативті түрлері де белгілі. Директивті жоспарлау оны орындайтын бөлім үшін міндетті болып саналады. Директивті жоспарлау нарықтық қатынаста балама түрінде бола отырып, мемлекеттік басқару мен кәсіпкерлікте, мысалы, кәсіпорында ағымдағы жоспарлау үшін қолданылады. Индикативті жоспарлау макродеңгейде жиі қолданылады. Индикативті жоспарлаудың тапсырмасы орындалуы міндетті болмайды. Олар әлеуметтік-экономикалық саясат бағамындағы мемлекеттік басқару органының әзірлеуі мен қалыптасуы нәтижесінде анықталынған елдің экономикасының даму бағыты мен көрсеткіштерін сипаттайды.

Кәсіпорын индикативті жоспарды келесідей нысандардың бірінде жүзеге асыруда қатыса алады: 1) республикалық немесе аймақтық мақсатты кешенді бағдарламаларда қатысу; 2) өнімді жеткізу, мемлекеттік қажеттілік үшін қызмет пен жұмыстардың орындалуы. Индикативті жоспарлау микродеңгейде де, оның ішінде болашақты жоспарлауды құруда және жасауда қолданылады.

Мазмұны, мақсаты және міндеттеріне байланысты жоспарлаудың келесідей нысандарын саралауға болады. Жоспар ұзақтығы бойынша ке-лесілерге бөлінеді: 1) ұзақ мерзімді жоспарлау; 2) орташа мерзімді (бір жылдан жоғары) жоспарлау; 3) қысқа мерзімді (ағымдағы) жоспарлау.

Маркетинг, кәсіпкерлік, инвестициялау, инновация облысында кабылданатын көптеген шешімдер болашақта болатын жағдайларды бағалауға негізделген, яғни болашақта болатын жағдайлардың болжамы болады. Жоспарланған нысанның немесе үдерістің дамуының әр түрлі баламаларын болжау көмегімен анықтау және тиімді баламаны таңдауды негіздеу болжауды болашақты жоспарлаудың кезеңдерінің бірі ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Орташа мерзімді жоспарлау бір жылдан бес жылға дейін жасалынады. Ағымдағы жоспарлау бір жылға дейінгі кезеңде жүзеге асады және жарты жылдық, тоқсандық, айлық,апталық және тәуліктік жоспарлаудан тұрады. Жекелеген кәсіпорындар орташа мерзімді жоспарлауды ағымдағымең біріктіреді: өзгермелі бес жылдық (үш жылдық) жоспар құрылады, онда бірінші жыл ағымдағы жоспар деңгейіне дейін бөлшектеліп көрсетіледі. АҚШ-та кәсіпорындарда жоспарлау бір жылдан үш жылға дейін жүзеге асады. Жапонияда жоспарлар корпорацияларда 5 жылдан 15 жылға дейін жасалады. Жылдық жоспарлар әсіресе нарықтық экономикаға өтуге дейінгі соңғы жылдары жиі реттеліп отырды. Сондықтан кәсіпорынның ағымдағы қызметін жоспарлаудың негізі тоқсандық және айлық жоспарлар болды. Қазіргі уақытта «өмір сүру» мәселесі бар кәсіпорындарда кәсіпорынның ағымдағы қызметін жоспарлау негізі тоқсандық және айлық жоспарлар болып табылады.

Қойылған мақсат маңыздылығы бойынша: 1) стратегиялық жоспарлау; 2) тактикалық жоспарлау; 3) оралымды жоспарлау; 4) инвестициялық жобалау; 5) бизнес-жоспар болып бөлінеді. Осылайша болашақтық жоспарлау стратегиялық міндеттерді шешуге бағытталган ұзақ мерзімді жоспарларды қалыптастырудан тұрады. Стратегиялық жоспарлау - сыртқы ортаның басты факторы ретінде нарықтық мүддеге, нарықты есепке алуға жоспарлауды айқын бағыттау болып табылады. Стратегиялық басқарудың құрамдас элементі ретінде стратегиялық жоспарлау - балама нұсқаны іздеудің көп кезеңді үдерісі, олардың ең тиімдісін таңдау, осы таңдаудың негізінде жалпы даму стратегиясын құру, оны жүзеге асырудың арнайы тетігін қалыптастыру.

Әлемдік тәжірибе бойынша көбінесе ұзақ мерзімді және стратегиялық жоспарлау түсінігі қолданылады. Ұзақ мерзімді жоспарлау дамудың қалыптасқан үрдісінің алдағы уақытта болатынын және оларды жоспарлау үлгісінде болашақты бағалау үшін негіз болады. Болашақтағы дамуға өткен заңдылықтармен құрылымдық сипаттамаларды ауыстыру, мұндай ыңғайдын ерекшелігі мен кемшілігі болып табылады, себебі болашіак өткен кезеңге қарағанда жақсы болатындығына үміттелінеді. Стратегиялық жоспарлаудың негізі болып «мақсат ағашын» және жоспарлау бағдарламасын құру, жағдайлық үлгінің негізінде жоспарлар жасау, шаруашылық әрекеттер баламаларын сарапты және матрицалык бағалау және т.б. саналады.

Жалпы корпоративті стратегиялық жоспарды жасаудың ерекше қағидасы - оларды болашақтан қазірге дейін құру. Жоспарлаудың бұл нысаны ірі өнеркәсіптік кәсіпорынның стратегиялық басқару тұжырымдамасында жазылады (концерн, консорциум, картель және т.б). Стратегияны таңдау кезінде жаңа стратегияның кәсіпорынның жинақталған әлеуетіне сәйкес болуын ескеру қажет.

Өнеркәсіптік кәсіпорынның ұзақ мерзімді жоспарлау жүйесінде ағымдағы қорытындыларды бағалау және сыртқы ортаны болжау негізінде стратегиялық мәселелерді анықтау жүргізіледі. Ұзақ мерзімді стратегиялық саясат қалыптасады, стратегияны біріктіру үшін орташа мерзімді жоспарлар қабылданады. Мақсаттар әрекет ету бағдарламасына, бюджетке, кәсіпорынның әрбір негізгі бөлімшелері үшін жасалған пайда жоспарына айналады. Бөлімшенің жоспарларды орындауы бойынша мәліметтері жиналады, олардың орындалуына баға беріледі және ұзақ мерзімді жоспардың (көбінесе жаңа бұйым бойынша), сондай-ақ жылдық жоспардың (көбінесе бұрынғы бұйым бойынша), негізінде жоспардан нақты көрсеткіштердің ауытқуы бойынша бақылау жүргізіледі.

Стратегиялық жоспарлау тізбекті-параллельді жүзеге асатын және келесідей төрт шешімді қамтитын көп кезеңді үдеріс:

1. Бизнесті анықтау (өндірілетін өнімді, техникалық-экономикалық көрсеткіштерді ескере отырып, жұмыс пен кызметті, тұтынушылық қасиетін суреттейді, сол өнім нарығының көлемін бағалау, нарықты сегменттеу);

2. Бизнес миссиясы (рөлі) - олардың сандық өлшемінің көптеген зерттелген мақсаттар, яғни миссия - даму мақсатын көрсететін сандық өлшемдердің жиынтығы (сатылу көлемінің өсу қарқыны, нарық үлесінің мөлшері, пайдалылық және табыстылық деңгейі, таза табыстың шамасы және ақшалай айналым көлемі және т.б.).

3. Атқарымдық стратегия - еңбек ресурстары және қаржы, инвестиция, өндіріс, маркетинг, зерттеу облысындағы стратегия.

4. Бюджеттеу - бағдарлама, жоспар, стратегияның жүзеге асуын қамтамасыз ететін бюджеттерді құру және ресурстарды бөлу жүйесін қалыптастыру.

Стратегиялық жоспарлау өзінің негізінде қабылданған жоспарлы шешімдерді жыл сайын реттеу, сондай-ақ осы жоспарларды орындау бойынша сәйкес шараларды қайта қарастыру. Осыдан келіп, стратегиялық жоспарлаудың ерекше белгісі көбінесе кәсіпорынның көлемі мен мөлшеріне негізделген жоспарлы кезеңнің икемділігі болып табылады.

Тактикалық жоспарлау – кәсіпорын стратегиясының жаңа мүмкіндіктерін жүзеге асыру үшін, дәстүрлі қабылданатын немесе алдын ала бекітілген жетістіктер үшін қажетті міндеттер мен қорларды негіздеу үшін салдарлар жасау үдерісі.

Ішкі өндірістік шаруашылық тетігін қамтитын, техникалық -экономикалық жоспардың негізінде кәсіпорынның құрылымдық бөлімшелерінің арасында байланыс орнайды, өндірісте ғылыми негізделген парапарлы және негізгі қызмет түрлері бойынша бюджеттер жасалады, сондай-ақ олардың орындалуына бақылау жүргізіледі. Қазіргі жағдайда бюджеттеу жоспарлаудың және мемлекеттік басқару мен ксіпкерлікте бақылаудың негізгі құралы болып табылады. Кәсіпорын бюджеті - белгілі бір кезеңге кәсіпорын саясаты мен міндеттерін, мақсатын көрсететін кәсіпорынның шаруашылық операцияларының барлық аспектілерін қамтитын жоспар.

Оралымды жоспарлау қысқа мерзімді кезеңде кәсіпорын қызметінің нақты сұрақтарын шешу және тактикалық жоспарлау көрсеткіштерін нақтылауға арналған. Оралымды жоспарлау жоспардың жоғары деңгейде бөлшектенуін сипаттайды, бағыты санаулы және қолданылатын әдіс-тәсілдер әр түрлі болуымен сипатталады. Инвестициялық жобалар өндірістік қуатты арттыруға бағытталған, ұзақ мерзімді си-патпен сипатталады. Бизнес-жоспар жаңа кәсіпорын және ұйымның құрылуын негіздеу үшін, нарыкқа шығу және шаруашылық қызметтің пайдалылығын қамтамасыз ету үшін жүргізіледі.

Жоспарлы қызмет - казіргі менеджменттің негізгі функцияларының бірі. Басқарудың орталықтанған жүйесі жоспарлы-экономикалық бөлім және кәсіпорындағы бухгалтерияға бөлінеді, өйткені ақша көбінесе есептеу функциясын орындайды. Нарықтық экономика жағдайында, кәсіпорын стратегиясының негізі кіріс пен шығысты жоспарлау болады; жоспарлаудың қаржылық аспектісі (бюджеттеу) жоспар жасау кезінде және оны нақтылап, орындау кезінде негізі болып табылады. Жоспарлауды басқарудың бастапқы кезеңі бола отырып, кәсіпорынның даму мақсатын таңдауға, әрекет ету бағдарламасын анықтауға, қойылған мақсатқа жету әдістері мен шараларын жасауға бағытталған үдерістен тұрады. Жоспарлау үдерісі бес кезеңге бөлінген.

Бірінші кезеңде болжау жүргізіледі, алдымен бар ресурстарды болжау мақсатында белгілі бір факторларға жүйелі талдау жасалады. Болжау жоспарға негізделген мүмкіндігін көрсетеді. Екінші кезеңде кәсіпорынды дамыту баламасына таңдау жасалып, салыстыру жүргізіледі. Басқаруда койылған міндеттің шешіміне бір ыңғай болмайды. Сондықтан әр түрлі тұгырнамада баламаны бағалау қажет (пайдаланылатын ресурстардың пайдалылығын, әлеуметтік-экологиялық мәнін және т.б.) және неғұрлым ыңғайлы баламасын таңдау. Үшінші кезең - мақсатты қалыптастыру және міндетті қою. Мақсатты дәл анықтап, оған жету мерзімдерін анықтау қажет.

Төртінші кезенде жұмыстың сәйкес тізбегі мен әрекет ету бағдарламасы жасалады. Әрекет ету бағдарламасын жасау үшін қабылданатын міндеттердің орындалуының уақытша тізбектілік пен кезектілігін бекіту қажет. Бесінші кезеңде бағдарламаны құндық бағалау және бірінші кезекте қаржылық ресурстарды бөлу жүргізіледі. Бухгалтерлік есептің басқа жүйесіне (неғұрлым тиімді) сүйенетін қазіргі әлемдік тәжірибеде бұл кезең бюджеттеу, яғни бюджетті қалыптастыру деп аталады. Ол өткен барлық материалдарды жалпылап, құндық түрде құжаттардың стандартты жинағы түрінде ұсынуға арналған.

1.2 Кәсіпорында қаржылық жоспарлау жүйесін ұйымдастыру

 

Жоспарлау жүйесін жасай отырып, әрбір кәсіпорын келесідей тұғырнаманы анықтауы қажет: 1) жоспарлауды ұйымдастыру мақсаты; 2) жоспарлаудың уақытша мүмкіншілігі; 3) жоспарлы құжаттардың қажетті түрлерін жасау; 4) жоспарлау әдістемесін тавдау; 5) жоспарлау технологиясын анықтау. Жоспарлау мақсаты жоспарлаудың негізгі міндеттеріне, сондай-ақ кәсіпорын қызметінің ерекшелігіне байланысты болады. Мақсат қоя білу - жоспарлау мүмкіншілігін таңдауға тәуелді. Кәсіпорынның уақытша таңдап алған мүмкіншілігіне байланысты стратегиялық мақсаттар анықталады немесе таңдалынған даму стратегиясына сәйкес оларды бөлшектейді. Кәсіпорындағы жоспарлау әдістері - бұл жоспарлы көрсеткіштері есептеудің және анықтаудың нақты тәсілдері мен әдістері. Кәсіпорында қолданылатын жоспарлаудың келесідей әдістерін бөліп көрсетуге болады:

- нормативті әдіс (бекітілген мөлшерлер мен нормативтер негізінде кәсіпорынның материал, қаржы, еңбек ресурстарына қажеттіліктері есептеледі, сондай-ақ осы қажеттілікті жабу көздері анықталады);

- есептеу-талдамалық әдісі (базалық көрсеткіштің сандық мәні мен жоспарлы кезеңдегі оның өзгеру индексін талдау негізінде, көрсеткіштің жоспарлы мәні анықталады; бұл әдіс көрсеткіштер арасындағы тікелей емес, жанама өзара байланыс болғанда қолданылады);

- теңдестік әдісі (материалды, еңбек, қаржы теңдестіктерін кұру кезінде бар ресурстар мен оған деген нақты қажеттіліктің байланысына қол жеткізіледі);

- жоспарлы шешімдерді тиімді ету әдістері (дамудың бірнеше нұсқасын жасау және оның ішінен неғұрлым тиімдісін таңдау);

- экономика-математикалық үлгілеу (экономика-математикалық әдістерді пайдалану және корреляциялық байланыстар мен тәуелділіктер негізінде үлгілер құру). Кәсіпорында жоспарлау өндірісті басқарудың құрамдас бөлігі болып табылады. Олар ұйымдастырушылық түрлерінің әртүрлілігімен ерекшеленеді.

Басқару жүйесінің үш негізгі түрін бөліп көрсетуге болады:

1) орталықтанған;

2) орталықтанбаған;

3) аралас, екі жүйенің де элементтері бар.

Басқару жүйесі орталықтанған ірі кәсіпорындарда (корпорацияларда) өндірісті басқару және жоспарлау функциялары да орталықтанған болады. Жоғары жетекшілікте жоспарлаудың орталықтанған қызметі болады. Бұл қызмет тікелей бас директорға немесе бас директордың орынбасарына бағынады, сондай-ақ болашақтағы және ағымдағы жоспарларды жасаумен айналысады. Осылайша жоспарлаудың орталықтанған жүйесінде өзара байланысты кәсіпорынның жұмысын үйлестіру жеңіл және ішкі кәсіпорындық, зауытаралық жеткізулерді байланыстыруға болады. Бірақ орталықтанған жоспарлау шегі өзара байланысты кәсіпорындардың бір кешенімен шектеледі. Компания қызметінің көлемін кеңейтумен, әртараптандыру үдерісін күшейтумен ішкі кәсіпорындық басқарудың орталықтанбаған жүйесін қолдану қажеттілігі пайда болады.

Кәсіпорынның нарықтық мінезінің классикалық теориясы кез- келген кәсіпорын шекті шығын мен шекті кірістің тепе-теңдігімен: МС=МR қол жеткізілетін пайдасын барынша молайтуға ұмтылады деген постулатқа негізделген. Өндіруші бәсекеге қабілеттіліктің басты факторларының бірі болып табылатын, барынша мол кіріс алуға ұмтылады, сондықтан өзінің өндірістік қызметін жасалатын өнімге деген сұранысты, тұтынылатын ресурстарға бағаларды және басқа факторларды ескере отырып жүргізеді.

Дегенмен аталмыш теорияны іс жүзінде қолдану әр кезде бірдей мүмкін емес немесе қиын, себебі кәсіпорынның, әдетте, нарықтық өзара әрекет ету субъектілерінің мінездерін толыққанды маркетингтік зерттеуі болмайды, айтқандай, ол айтарлықтай қымбат тұрады, сұраныс көрсеткішінің шынайы суретін бермейді, ақиқатты бағалау және болжау үшін толыққанды ғылыми негізделген маргиналды талдау жасауды қамтамасыз ете алатын, жеткілікті біліктілігі бар мамандары жоқ. Бұдан басқа, нарықтық экономикада, қазіргі кезде меншік құқығын басқару құқығынан бөлу байқалады, ал бұл өз кезегінде, кәсіпорынның мақсаттарында, стратегиялық даму тұжырымдамаларында айырмашылық туғызады.

Ғылыми экономикалық ойлардың барлық даму кезеңдерінде кәсіпорын теориясы бірнеше рет түрлі модификациялауға ұшырады. Кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігі мен өндірісінің өрлеуін айқындаушы факторлар туралы бір тұжырымдамалар, ұстанымдар мен болжамдар екіншілерімен ауысып жатты. Қайсы бір теорияны негіздеу мақсатында көптеген эмпирикалық зерттеулер жүргізілді. Шын мәнінде, осы тұжырымдамалардың барлығы экономикалық өрлеу мен бәсекеге қабілеттіліктің артуына не, қандай көлемде және қандай жағдайларда ықпал етеді, конъюктуралық тербелістер қандай факторлармен анықталады деген сұрақтарға жауап беруге тырысты. Көптеген тұжырымдамалар арасында мақсаттар, ұтымды мінездер мен тұтынушыны оңтайлы таңдау туралы түрлі болжамдарға негізделген бірнеше теориялар бөлініп алынады.

Кәсіпорынның стратегиялық дамуының негізгі тұжырымдамаларына сату-саудадан түсетін пайдаларды барынша көбейту: теориясы; барынша өсу теориясы; мақсаттардың көптігі теориясына жатады.

Менеджерлердің сату көлемін барынша көбейтуге мүдделілігі олардың сатудан түскен табыстан сыйақы алуына тікелей мүдделілігімен түсіндіріледі. Оның үстіне, түсетін пайданың өсуі өндіріс, штат, инвестициялар көлемін кеңейту мүмкіндігін шарттайды, ал бұл автоматты түрде басқарушылардың мәртебесінің өсуін айқындайды. Сатудан түсетін пайданы барынша молайту теориясы Баумол (1959 ж.), Уильямсон (1963 ж.) т.б. еңбектерінде одан әрі дамуын тапты.

Сонымен бірге эмпирикалық мәліметтер сатуды барынша арттыруға ұмтылу түрлі экономикалық флуктуациялардың болуы, ресурстардың шектеулігіне қарай тек қысқа мерзімді кезеңде ғана әділетті екенін көрсетеді, және де салдары сияқты, ұзақ мерзімді ауқымда кәсіпорын пайдасын барынша арттыру неғұрлым өзектіге айналады.

Рынок субъектісінің басты мақсаттарына қалай қол жеткізілетіндігінің болжамына, оның алдында тұрған міндеттер қалай шешілетіндігіне және осыған қажетті шекті ресурстар қалай бөлінетініне негізделген, бәсекелестік артықшылықтар алуға, бәскелестік күресте жеңіске жетуге бағытталған шынайы іс-қимылдар бағдарламасымен толықтырылған жалпы тұжырымдама басқарушылық стратегия деп аталады.

Елдердің, салалардың, кәсіпорындардың стратегиялық қызметін негіздеуге деген түрлі ұстанымдар рынок субъектілерінің тоқтаусыз дамушы нарықтық қатынастарымен, жалпыға бірдей жаһанданумен шартталған.Әрбір теория мен іс жүзіндегі методологиялық ұстанымдарда фирмалар мен компаниялардың әрекеттерін түсінуге, олардың жағдайларын болжауға және салдарын бағамдауға көмектесетін ұтымды талдау болады. Солай болса да іс жүзіндегі теориялардың бірде бірі көрінген проблеманы әбден түсіндіре алмайды, әрқайсысының өз мықты және әлсіз жақтары, ішкі қайшылықтары бар. Объектіні стратегиялық басқарудың әзірленіп, іс жүзінде қолданылып жүрген түрлі теориялары нақты объектінің нақты рыноктағы іс жүзіндегі (қалыптасқан) стратегиясының бағасын, оны болжауды ескермей білдіреді. Тәжірибеде стратегиялық басқару, әдетте, шын мәнінде жүйеше болып табылатын, тек жекелеген факторларды (сапаны, бағаларды) басқаруға саяды, ал жүйенің өзін кешенді басқару болмайды.

Іс жүзіндегі бір де бір теория көрсетілген проблеманы әбден шешуге үміттене алмайтындығын ескере келе, ірі ауқымдағы объектілердің стратегиялық даму проблемаларын қарастыруға және практикалық ұсынымдар түзуге деген жүйелік ұстаным негізі ретінде, біз қазіргі экономикалық әдебиеттерде анағұрлым негізделген, белгілі ресей ғалымы Р.А.Фатхудиновтың еңбектеріне салынған ұстанымды таңдадық.

Жүйелерді стратегиялық басқарудың ол ұсынған жаңа теориясы осы кедергілерді еңсеру үшін жасалған. Осы тұжырымдамаға сәйкес кезкелген объектілерді стратегиялық дамытуды қамтамасыз етуде түпкі жоғарғы нәтижелерге жетудің (пайдалылық, тұрақтылық, кешенділік, даму, тіршілік сапасы) бірінші шарты ретінде басты нәрсе басқару сапасын арттыру болып табылады. Бәсекелестік артықшылықты жүзеге асыру артықшылық алу (материалдық, материалдық емес, ақшалай, әлеуметтік т.б.) көзі болып табылатын құндылықтардың мәніне сүйенеді және оның мазмұнына, шығу көзіне, көріну қарқындылығына, таралу ауқымына және басқа шарттарына тәуелді. Құндылық – басқару субъектісі немесе объектісіне қарағанда әлдебір ерекше нәрсе иеленеді (өз ішінде ұстайды), сақтауға не болашақта иеленуге ұмтылады.

Бәсекелестік артықшылықты жіктеуді келесі белгілер бойынша жүргізу ұсынылады: 1) жүйеге қатынас; 2) артықшылықтың пайда болу саласы; 3) артықшылық факторының мазмұны; 4) артықшылық алу құралы (әдісі); 5) артықшылықты іске асыру уақыты; 6) артықшылықты іске асыру орны; 7) алынатын түпкі нәтиженің түрі.Ұйымның (саланың) бәсекелестік артықшылықтарының көрінісі ұйымға тәуелсіздігі аз сыртқы жағдайлармен, және тұтасымен басшылық белгілейтін ішкі жағдайлармен анықталады.

Сыртқы жағдайларға жататындар: елдің бәсекеге қабілеттілігінің жоғары деңгейі; бизнеске белсенді мемлекеттік қолдау жасау; ел экономикасының жұмыс істеуін сапалы құқықтық реттеу; қоғам мен рыноктардың ашықтығы; ел экономикасын басқарудың ғылыми деңгейі; ғылым мен инновациялық қызметті тиісті қолдау жасау; елді басқарудың ақпараттық қамтамасыз етілуінің жоғары сапасы; ел ішіндегі және әлемдік қауымдастық шеңберіндегі интеграцияның жоғары деңгейі; елдегі салықтық төменгі мөлшерлемелер; елдегі төменгі пайыздық мөлшерлемелер; қолжетімді әрі арзан ресурстар болуы; елдегі басқарушылық кадрларды сапалы даярлау мен қайта даярлау жүйесі; елдің жақсы климаттық жағдайлары мен географиялық орналасуы; елдегі барлық қызмет саласындағы бәсекелестіктің жоғары деңгейі және т.б.

Ішкі жағдайларға жататындар: елдегі тауарға (қызметке) сұраныстың жоғарылығы; саладағы шоғырлану, мамандану мен кооперациялаудың оңтайлы деңгейі; сала өнімдерін біріздендіру мен стандарттаудың оңтайлы деңгейі; саладағы персоналдың бәсекеге қабілеттілігінің жоғары үлес салмағы; саладағы басқарудың сапалы ақпараттық және нормативтік-әдістемелік базасы; жеткізушілердің бәсекеге қабілеттілігі; сапалы арзан шикізат пен басқа ресурстарға қол жеткізу болуы; ресурстарды пайдалану тиімділігін оңтайландыру жұмыстарын орындау; түбірлі жаңалықтардың жоғары деңгейі; бәсекеге қабілетті менеджерлердің жоғары деңгейі; сала ұйымдарында бәсекелестікті қамтамасыз ету жүйесінің жұмыс істеуі; өнімдер мен жүйелерге сертификаттау өткізу; сала тауарының эксклюзивтілігі; сала ұйымының жоғары тиімділігі; ғылым сіңіргіш тауарлар экспортының жоғары үлесі; саладағы ұйымдар мен тауарлардың бәсекеге қабілеттілігінің үлес салмағының жоғарылығы және т.б. Ұйымның бәсекеге қабілеттілігін бағалау үшін оның жағдайына талдау жасау қажет. Талдау сапасы оны жүйелік ұстаным тұрғысынан жүргізгенде, атап айтқанда сыртқы ортаның, ұйымның, тауарлар мен қызметтердің бәсекеге қабілеттілігінің өзара байланысын, сыртқы орта мен ұйымның әлеуетін және оның жұмыс істеу тұрақтылығын талдаумен жоғары болады.

Қабілеттілікті бағалау рыноктың (тұтынушының) нақты тауарға түпкі қорытынды жауап беру нәтижесі бойынша орындалады, ал бәсекелестік артықшылықтарды бағалау инвестициялаудың ерте сатыларында жүргізіледі. Бәсекелестік артықшылықтарды іске асырудың әрі қарайғы мониторингі өндірістік үдеріс пен логистика сатыларында, тіпті тауарлар (қызметтер) сатуға дейінгі, жүзеге асырылады. Объектілердің бәсекелестік артықшылықтарын өсіру саясатын негіздеп, тұрақты жүргізу маңызды.

Барлық бәсекелестік артықшылық пен оларды айқындайтын факторлардың бәрін сандық түрде бағалауға болмайтындығын атап өту қажет. Егер бұл мүмкін болмаса, онда факторлар мен артықшылықтарды да, олардың салмақтылығын да эксперттік (сараптық) бағалау әдісі қолданылады.

Стратегиялық менеджменттің негізгі қағидаларына сәйкес, рынок субъектілері өз бизнесін қорғап, дамытуды қамтамасыз ету үшін, өз қызметінде қорғаныс стратегиясын (өнімдер мен технологияларды жақсарту, бәсекелестердің әрекеті мен тұтынушы сұраныстарына жауап қатудың көрінісі), шабуыл стратегиясын (жаңа өнімдер мен технологиялар әзірлеу, бірігу, иелену стратегиялары), аралас (құрама) стратегияны, сондай-ақ лицензиялауды пайдалана алады.

Қорғаныс стратегиясы шағын тәуекелді меңзейді және төмен шығын арқылы табыстылық нормасын ұстай отырып, бәсекелестік жағдайында пайда алуға қабілетті компания үшін жарамды. Мұндай стратегияны НИОКР қарағанда маркетингте күштірек компанияға ұсынуға болады. Дегенмен мұндай компанияға да бәсекелестер әсеріне тез жауап беру үшін жеткілікті ғылыми-техникалық әлеует қажет. Аралас стратегия қайсы бір арақатынаста алдыңғы стратегиялардың элементтерін қамтиды.

Жоспарлаудың орталықтанбаған жүйесінде компанияның бас директорға тікелей (президентке) бағынатын басқа бөлімдерімен қатар жоспарлаудың орталық бөлімі болады. Сондай-ақ өндірістік топтар мен бөлімдердің (әр топта немесе бөлімде) жоспарлау бөлімдері болады. Ірі кәсіпорындарда болашақты жоспарлауды орталықтандыру өндірістік мүмкіндіктерді неғұрлым толық ескере отырып, ағымдағы жоспарды құру кезінде, кәсіпорындағы және бөлімдегі ынтаны арттыруға алып келетін орталықтанбаған ағымдағы жоспарлаумен үйлесуі қажет.

Ағымдағы жоспарлау жылдық кезеңді қамтиды және әр түрлі қызмет түрлері бойынша жоспарлар жиынтығынан (мысалы, зерттеу, өндіру, персоналдар, материалды-техникалық камтамасыз ету, маркетинг және т.б. бойынша) тұрады. Нарықтық қатынас жағдайында әрекет ететін оралымды жоспарлар жүйесі мен құрылымы көп түрлі және өзара байланысты жоспарлы шешімдерді сипаттайды. Кәсіпорынның кызметінің нақты бағыты бойынша жоспарды құру негізі құндық және табиғи көрсеткіштермен анықталатын міндеттер болып табылады. Ағымдағы жоспарлау кәсіпорын және оның жекелеген бөлімшелері үшін оралымды жоспарларды жасау жолымен жүзеге асырылады. Жоспарларды жасап болғаннан соң жекелеген бағыттар бойынша талдау жасалынып, сәйкессіздіктер анықталады. Жоспарлар өзара байланысты болғандықтан, сәйкес реттеулерді енгізу рәсімдері қарастырылады.

Өндірістің ағымдағы жоспарының негізгі бөлігі күнтізбелік (айлық, тоқсандық, жарты жылдық) жоспарлар, бұл ұзақ мерзімді және орташа мерзімді қойылған мақсаттарды нақтылайды. Өндірістің күнтізбелік жоспары тапсырыс жөнінде, оларды материалды ресурстармен қамтамасыз ету өндірістік қуаттың пайдалану деңгейі және оларды әрбір тапсырыстың орындалу мерзімін ескере отырып, пайдалану жөніндегі мәліметтер негізінде жасалады. Өндірістің күнтізбелік жоспарлары қуаттылықты қайта құруға, құрал-жабдықтарды алмастыруға, жұмыс күшін оқытуға және жаңа цехтар мен кәсіпорындардың ғимаратын жөндеуге жұмсалатын шығындардан тұрады.

Жоспардың басты бағыттарының бірі – кәсіпорынның төлемге қабілеттілігін сақтау. Жоспардың шығын және табыс қалдығы бюджетке енгізіледі (табыс пен шығын жоспары). Кәсіпорынның қызметін жоспарлау үшін алғашқы мәліметтер нарық көрсеткіштері болып табылады. Нарық жөнінде толық көрініс беретін маркетинг нәтижесі сату жөнінде жоспарлы шешімді қабылдау үшін алғашқы мәліметтер болып табылады. Сондай-ақ өткен жылдың ішкі кәсіпорындык мәліметтеріне талдау жүргізіледі және сату шығындары мен оны азайту, құрылымы жөнінде ақпараттар беретін, кесте түріндегі статистикалық мәліметтер пайдаланылады. Сатылған өнімнің жылдық жоспары өнім өндірісінің жоспарына тікелей ықпал етеді, басқарудың орталықтанған жүйесі жағдайында бұл керісінше болатын. Табиғи және құндық өрнектегі қалыптасқан өнім сату жоспары жоспарлы пайданы есептеу мен ең төмен баға үшін негіз болып табылады. Осылайша, өнім сату жоспары басқа жоспарларды жасаудың негізі болады.

Кәсіпорынның ағымдағы жоспарының ерекшелігі қаржы нәтижелерімен қаржылық ресурстарды барынша дәл бағалау болып табылады. Сондықтан кәсіпорынның жылдық жоспарында қаржылық жоспарлау жеке қарастырылады, мұнда ағымдағы қаржылық шығындар мен табыстар, сондай-ақ шығындар және инвестициялық жобаларды жүзеге асырудан күтілетін пайдалар бірге жазылады. Оралымды жоспарлар әрбір жеке бөлім бойынша жеке мерзімге немесе бір жылға құрылатын бюджеттер жүйесі арқылы жүзеге асырылады.

Кәсіпорын бюджеті оралымды және қаржылық жоспарды байланыстырады және кәсіпорын қызметінің соңғы нәтижесін - пайда мөлшері мен шамасын болжауға мүмкіндік береді. Кәсіпорын бюджеті оның іс-әрекетінің барлық жақтарын қамти отырып және бөлімшенің оралымды жоспарларына негізделе отырып, оның бөлімшелерінің жұмысын үйлестіруші құрал болып табылады. Бюджеттік жоспарлау кәсіпорынның қаржылық есептерінің барлық ақпараттық негізін қамтитын бюджеттер жүйесін құруды ұсынады. Бұл үдеріс - операциялық бюджеттің және қаржылық бюджеттің қалыптасуы болып, екі бөлікке бөлінуі мүмкін.

Операциялық бюджет құжаттардың келесі жиынтығын құрастыруды ұсынады: сату бюджеті, өндіріс бюджеті, өндірістік қорлар бюджеті (дайын өнім, аяқталмаған өндіріс, материалдар), материалдарға тікелей шығындар бюджеті, еңбекақыға тікелей шығындар бюджеті, коммерциялық шығындар бюджеті, басқарушылық шығындар бюджеті, табыс және шығын бюджеті (немесе пайда және залал жөнінде есептеме болжамында кәсіпорынның қандай табыс алғанын және бұл кезеңге қандай шығындар болғаны көрсетіледі). Қаржы бюджеті ақша қаражаттар ағымының бюджетін немесе кассалық бюджеттің (кәсіпорынның қызметінің барлық түрлері бойынша шығындар мен табыстар болжанады - негізгі, қаржылық және инвестициялық), есеп теңдестігінің (болжам теңдестігі) және инвестициялық бюджеттің дайындығын көрсетеді.

Кәсіпорынның нормативті шаруашылығы - бұл оларды есептеу үшін әдістемелік құжаттар және мөлшер мен нормативтер, ал «ақпараттық революция» шартында - бұл осы мөлшерлерді қалыптастыру үшін бағдарламалар мен мөлшерлер тобы, нормативті шаруашылықты енгізу және ұйымдастыру бойынша нұсқаулар. Табиғи және құндық нормативтер жүйесі күрделі құрылысты материалды-техникалық қамтамасыз ету, өндіріс жоспары және тендестікті құруды жетілдіру мақсатында жоспарлаудың барлық деңгейінде қызмет етеді. Мөлшер дегеніміз өнімнің бір данасын дайындау үшін қаржы, энергия, жылу, материалдар, шикізаттардың абсолютті шығынының мүмкін болатын (жоспарланған кезеңнің өндіріс шартында бекітілген сапаның немесе жұмысының орындалуы) шамасы.

Норматив дегеніміз - еңбек заттары мен құралдарының пайдаланылуы-ның, олардың аудан, салмақ бірлігіне жұмсалуының салыстырмалы шамасын (деңгейін) сипаттайтын көрсеткіштер (мысалы, металдың пайдаланылу коэффициенті және т. б.), сондай-ақ мөлшерді есептеу кезінде қолданылатын шамалар немесе мөлшерді элемент бойынша құрастырушылар.

Нормативті көрсеткіштерін қалыптастыру кезінде жоспарланған кезеңге жаңа техниканы өндіру, өндіріс және оны ұйымдастыру технологиясын жетілдіру бойынша негізгі шаралардың ескерілуі қажет. Сонымен қатар нормативті көрсеткіштер негізделген болуы тиіс, яғни өндірістің нақты шартында орындалу үшін шындыққа жанасуы қажет. Нормативті ақпараттар кешенді болуы тиіс, яғни жоспарлы есептеулердің барлық түрін жүргізу үшін негізін (еңбек шығыны, құрал-жабдықты пайдалану, материал және шикізаттар шығынын жоспарлау және т.б.) құрау қажет. Мөлшер және нормативтер жиынтығы сапасы, ғылым мен техниканың жетістігін, алдыңғы қатарлы өндірістік тәжірибе мен ішкі өндірістік резервтер қандай шамада ескерілгендігін анықтайтын жоспардың нормативті базасын құрайды. Жоспарлы мөлшерлер оралымды жұмыста қолданылатын мөлшерлерден төмендегілер бойынша ерекшеленеді:

-       экономикалық, ұйымдастырушылық, техникалық және басқа да

шаралардың жүзеге асуын қарастырады, жоспарды құру кезінде белгіленген өзгерістерді, өндіріс шартында ескереді;

-       көбінесе, жоспарлы кезеңде қол жеткізілетін шығындардың орташа деңгейін көрсетеді. Кәсіпорынның нормативті базасының құрамы кәсіпорынның ағымдағы, орташа мерзімдегі және ұзақ мерзімдегі көрсеткіштерін жасау талаптарына жауап беруі тиіс. Сонымен қатар ағымдағы жоспарды есептеу үшін қолданылатын мөлшерлер ереже бойынша кәсіпорынның орташа мер-зімдегі және ұзақ мерзімдегі жеке мөлшерлерімен салыстырмалы болуы тиіс.

Кәсіпорында қызмет ететін мөлшерлер мен нормативтер арасында келесілерді бөліп көрсетуге болады:

1) материалды нормативтер;

2) еңбек нормативтері;

3) күнтізбелік-жоспарлы нормативтер және т.б.

Материалды нормативтер нарық жағдайында, өнім данасын дайындауға жұмсалатын негізгі өндірістік ресурстардың шығынының шамасын (жұмыстың, қызметтің орындалуы) сипаттайды. Материалды нормативтерге жататындар еңбек заттарының және өндіріс қорларының шығын (бұйым материалдары мен шикізаттарының шығын мөлшері, бөлшек, өнім түрі (жұмыс, қызмет), станок жүктемесі мен ауысымдық коэффициенті, жабдықтың жұмыс атқару тәәртібі, өнім шығымының коэффициенті, жабдықты пайдаланудың экстенсивті және белсенді коэффициенттері, станоктардың өнімділік коэффициенті, жабдықты жаңарту және қуаты бойынша пайдалану коэффициенті және т.б. мөлшері. Еңбектің мөлшері мен нормативтері адамның (кәсіпкерлік, шаруашылық, өндірістік және т.б.) еңбек қызметінің әр түрін жүзеге асыратын еңбек шығынының шамасын анықтайды. Еңбек мөлшеріне жататындар: өнімділік мөлшері, қызмет көрсету мөлшері жэне нормативті саны.

Күнтізбелік-жоспарлы нормативтер өндірісті ұйымдастыруда үлкен рөл атқарады. Олардың негізінде кәсіпорынның карқынды жұмысының орындалу тізбегі жасалады, кәсіпорынның негізгі қорларын толық пайдалану деңгейі жоспарланады, аяқталмаған өндіріске қажетті айналмалы қорлар есептеледі. Күнтізбелік-жоспарлы нормативтердің негізгі түрлері: бұйымның өндірістік циклінің ұзақтығы, бөлшектерді өңдеу партиясының мөлшері, өндірісте партиялардың қайталану кезектілігі, толымды тізбек типі, технологиялық шек бойынша күнтізбелік алға шығу, аяқталмаған өндірістегі материалдар мөлшері. Өндірісті ұйымдастыру типіне тәуелді (жаппай, топтамалы немесе бірлікті) күнтізбелік норматив құрамы өзгереді.

Жоспар сапасы көбінесе, ақпараттың сенімділігімен анықталады. Ақпарат дегеніміз нысан жағдайы немесе іс жағдайы жөнініде мәліметтер немесе ақпараттар. Ақпарат бұл кәсіпорынның немесе оның жекелеген бөлімшелерінің өндірісті-шаруашылық қызметінің нәтижесі жөнінде хабарлама. Ақпарат сол жүйеге қатысты ішкі және сол жүйеге келіп түсетін сыртқы ақпарат болып бөлінеді. Жүйенің дұрыс қызмет етуі, жоспарлануы және басқарылуы үшін қажетті мәліметтерден тұратын құжаттар жиынтығы ақпараттық базаны құрай-ды. Жоспарлау үшін қажетті ақпарат, жоспарлаудың әрбір жүйесі үшін алдын ала құрастырылған ақпараттар тізімімен қамтамасыз етіледі. Тізім әрбір жүйе үшін ақпараттық құрамын қалыптастыру жолымен жоспарлау міндеттерінің мазмұнына, жоспарлау үдерісінде қолданылатын мәліметтер жиынтығына терең жүргізілген талдау негізінде жасалады.

Ақпараттық базаның алғашқы бөлігі - мәліметтер тобы, яғни жұмыстың белгілі бір кезеңіне жататын пайдалану тәсілі мен құрамы бойынша біртекті көрсеткіштердің жиынтығы. Ақпараттар тобы нормативті-ақпараттық, ағымдағы ақпараттық және ақ-параттық болып жіктеледі. Ақпараттық базаның дұрыс ұйымдастырылуы жоспарлы шешімнің оралымдылығы мен тиімділігіне тәуелді болады. Ақпараттық базаның қалыптасуындағы күрделісі нормативті ақпарат болып саналады. Нормативтер кәсіпорынды жоспарлаудың барлық жүйелері бойынша арнайы топпен жасалады. Жұмысты жоспарлаудың нормативті базасын жасаудағы қиындықтарға, мысалы, инженерлік жұмысты орындау ерекшеліктері жатады. Ақпараттық жүйені жасаушылар ағымдағы жоспар тұжырымдамасымен жетекшілік ете отырып, материалдың кәсіпорын технологиясының барлық сатысынан өтуін (шикізат, материалдар және жартылай өңделген өнімдерден бастап, дайын өнімнің шығуы мен өткізілуіне дейін) қарастырады. Жоспарлаушылардың жұмысында әсіресе бірігу ақпараттық жүйелеріндегі алғашқы мәліметтерді пайдалануды қамтамасыз ету маңызды. Бұл жағдайда, жоспарлаудан үлкен пайда табуға болады.

 

 

1.3            Шаруашылық субъектілерде қаржылық жоспарлауды ұйымдастырудың шетел тәжірибесі

 

Республикамыз басқа мемлекеттерден саяси, табиғи-экономикалық, әлеуметтік-демографиялық, этно-мәдени және т.б. айырмашылықтарымен ерекшеленеді. Қазақстан ұлттық экономиканы құру және шаруашылық жүргізудің нұсқаулы-жоспарлық үлгісінен нарықтык үлгісіне өту үдерістерін бастан кешірді, бұған әлемдік экономика тарихында ұқсастық табу өте киын.

Көптеген батыс фирмалары мен корпорациялары басқарудың және жоспарлаудың орталықтанбаған түрін таңдады. Жетекшілік етуде корпорацияда тек ғылыми-техникалық жаңалықтарды (іргелі зерттеу, жаңа техника мен базалық технологияны жасау) және қаржылық саясатты (инвестициялық жобалар, несиелер, акция шығару, ірі көлемді мүлік пен құнды қағаздарды сату және т.б.) жоспарлау қалды. Стратегиялық басқарудың бұл функциясы АҚШ-та - 65-80 %, Жапонияда 75-90 % корпорацияны орталықтандырды.

Жоспарлау жүйесіне корпорацияның ұйымдастырушылық құрылымдары маңызды ықпал етеді. Мысалы, аймақтық құрылымдағы корпорацияларда ұзақ мерзімді жоспарлау, сатуды болжау сұрақтарында жергілікті бағытпен неғұрлым орталықтанбаған деңгейімен ерекшеленеді. Корпорация өнімді «маңызды» құрылымымен жоспарлауды орталықтандырудан ерекшеленеді: жоспарлар орталықтан жоғары тұрғандардан төменге таратылатын өнімдік бөлімшелерге берілді.

Зерттеу тобы жұмысының бірінші кезеңі келесілерден тұрады: 1) әрбір өндірістік операцияны зерттеу; 2) тізбекті операциялар кешенін зерттеу; 3) әрбір операция және операциялар кешенін толық сипаттауға кажетті ақпараттық мәліметтердін. тізімін әзірлеу. Зерттеу тобы жұмысының екінші кезеңі - тұтынушыларды үздіксіз қамтамасыз етуге дайын өнімнің оңтайлы қорын анықтау. Үшінші кезеңде зерттеу тобы өндіріс шығындарын төмендету мүмкіншіліктерін анықтауда неғұрлым қызығушылық тудыратын өндіріс бөлімшелерін анықтайды. Бұл өндірістік бөлімшелердегі жұмысшылардан осы бөлімшелерде өндіріс шығындарын төмендету жолдарын табуға көмектесетін тікелей сауалнама жүргізу арқылы анықталады. Зерттеу тобы жұмысының төртінші кезеңінде командалар тізімі құрастырылады. Жұмыс өндірістік кестеден ауытқыған жағдайда басшыға белгілі шешім қабылдау қажет. Зерттеу тобының негізгі шешетін мәселелерінің бірі - осындай шешімдерді нақты бұйрықтар түрінде қалыптастыру.

Түрлі елдердегі жоспарлау тәжірибесін жинақтай отырып, маркетинг бойынша американдық маман Мелвилл Бранч маркетингтік кызметті жетілдіру тұрғысынан оның бірқатар артықшылықтарын айқындайды. Қарастырылған елдердің тәжірибесінде экономиканы мемлекеттік реттеудің қуатты құралдарының ішінде қаржы-бюджеттік ресурстарды пайдалану мен салық салу тетіктері маңызды орын алады. Бұл тетіктерді тиімді пайдалану тәжірибесі терең зерттелініп, арнайы әдебиеттерде жеткілікті жарияланған. Олардың негізінде бірқатар тұжырымдар жасауға болады. Біріншіден, бюджеттік қаражат (субсидия, дотация, субвенция) есебінен қаржыландыру арқылы халық шаруашылығының басым бағыттарының мәселелерін шешу және ғылыми негіздеуді талап ететін салалардың жедел дамуы саясаты жүзеге асырылады. Мысалы, Италия, Норвегия, Дания, Бельгия сияқты елдерде мемлекеттік бюджет арқылы бөлінетін ұлттық табыс үлесі 50% артады, ал Франция, Австрия және Германияда - 50%-ға жуық. Бұл көрсеткіш АҚШ пен Жапонияда 30% деңгейінде.

Екіншіден, құрылымдық-инвестициялық саясатты жүзеге асыруда импортты алмастыратын және бәсекеге қабілетті өнім шығаруды қамтамасыз ететін өңдеу саласындағы өнеркәсіптер мен өндірістердің жедел дамуына шаруашылық жүргізуші субъектілердің қызығушылығын арттыруға мүмкіндік беретін салық салу тетігіне маңызды рөл беріледі.

Өнеркәсіптік дамыған алдыңғы қатарлы елдердің тәжірибесінен байқағанымыздай, экономикалық дамудың қарқынды үлгісінің құрамдас бөлігі өте икемді құралы болып экономиканы реттеудің ақша-несие тетігі болып табылады. Демек, осындай саясат пен ынталандырушы (жұмыссыз-дық бар болса) және тежеуші (инфляция бар болса) фискалдық саясатты жүзеге асыру арасында тығыз байланыс бар екені байқалып отыр.

Аталған тетіктің нарықтық жүйесі дамыған елдердегі пайдалану тәжірибесін тұжырымдай отырып, келесідей қорытынды жасауға болады:

-       монетарлық саясат ықпалын «сезінетін» шаруашылық жүргізу тәжірибесі ақшаға сұраныстың кейнстық теориясының әлсіздігін айқындайды және әлсіз трансмиссиондық тетік нәтижесінен пайыз мөлшері мен инвестицияларды ынталандыру арасындағы байланысты жоққа шығарады. Терең талдау жүргізе отырып, П. Самуэльсон «ақша көлемінің қысқаруы ықпалынан несие үшін пайыз мөлшерінің артуы жеке және заңды тұлғалардың несие алу мүмкіндігін төмендетеді» деген қорытынды жасады. Несие алу мүмкіндігінің қиындығы мен оның қымбаттылығы өз кезегінде жеке және мемлекеттік инвестицияның даму бағытының төмендеуіне алып келеді;

-       дағдарыс жағдайындағы несиенің арзандылығы (пайыз мөлшерінің төмендеуі) алдағы инфляциялық спиральді күшейте түседі деген пікір көп жағдайда дұрыс емес. Аталған жағдайда таза өндірістік инвестициялардың артуын ынталандырса, онда нарыққа ұсынылатын өнімдерді көбейтеді. Егер бағалар мен ақша айналымдылығының жылдамдығы тұрақты болған жағдайда айналымдағы тауарлар көлемінің өзгерісіне байланысты ақша көлемінің өзгеру дәрежесін көрсететін мультипликатордың абсолюттік мәндерін анықтау қиынға соқпайды. Біздің ел тәжірибесінде жиі кездесіп отырғандай, осы несиелер баска құрылымдарға түсетін болса, бұл инфляциялық үдерістің жаңа орамын туындататын сұраныстың артуына алып келеді;

-       жалпымемлекеттік мақсаттарға қол жеткізу үшін ақша-несиелік реттеу тетігін тиімді пайдалану көп жағдайда осыған жауапты органдар әрекетінің саяси еркіндік дәрежесіне байланысты. Осы жөнінде Нобель сыйлығының лауреаты, нарықтық шаруашылық теориясы бойынша ірі маман Ф. Хайек келесідей қорытынды жасады: «Ақша саясатының басты мақсаты ақша құнының тұрақтылығын қамтамасыз ету, сондықтан ақша-несие органдарын саяси қысымнан қорғау қажет».

Экономикада бағаны реттеуді жүзеге асыру үшін жекелеген мемлекеттердің пайдаланатын тетігінің құрамы әркелкі болып келеді және ол салалардағы меншік нысандарының арақатынасына, қысқа және ұзақ мерзімдік әлеуметтік мақсаттарға, халықаралық экономикалық байланыстардың ұйымдастырылу дәрежесіне, ауыл шаруашылық өніміне баға белгілеудің американдық жүйесі өзінің «демократиялығы» және икемділігімен ерекшеленеді. Оның мәні фермердің ертеңгі күніне сенімділігін арттыруға негізделген. Әңгіме нарықтағы бағалар өзгерісінің жағымсыз үрдісі жағдайында фермерге табыстың ең аз мөлшердегі деңгейіне кепілдік беретін кепілдемелік бағалар жөнінде болып отыр. Мұндай кепілдік фермерлердің тауарлы-несиелік корпорацияларымен келісімшартқа отыруы кезінде де қамтамасыз етіледі. Тауарлы-несиелік корпорациялар фермерлерден кепілдемелік бағалар бойынша өнім қабылдай отырып, оларды белгілі бір сомадағы (өнім көлемі х баға) несиемен қамтамасыз етеді. АҚШ-тың осы тәжірибесін Қазақстан жағдайында да қолдануға болар еді.

Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, бағаларды мемлекеттік реттеудің басты нысаны ауыл шаруашылық өндірісінің тауарлары болып табылады. Ғылыми талдаулар ауыл шаруашылығы өндірісінің бірқатар ерекшеліктерін бөліп көрсетуге мүмкіндік береді. Біріншіден, ол табиғи ауа райы жағдайына байланысты. Бұл тәуелділік табиғат факторлары жағымсыз болған кезде де кепілдемелі табыс алу үшін аграрлық сала субъектісі мен фермерлер алдындағы өзекті мәселеге айналады. Оны шешуде ауыл шаруашылығы өнімдерінің бағасын реттеуді мемлекеттік тұрғыдан реттеу және сол тетік арқылы шаруалардың еңбегін ынталандыру маңызды рөл атқарады. Сондықтан, біркатарелдерде қарастырылып отырған сала өнімдеріне бағалар деңгейін анықтауда «шығындар + пайда» қағидасы қолданылады.

Екіншіден, шаруашылық жүргізудің кез келген жүйесінде аграрлық сала, әсіресе ғылыми-техникалық қамсыздандыру және инновациялық-инвестициялық шараларды жүзеге асыру тұрғысынан мемлекеттік қолдауды үнемі талап еткен. Мысалы, АҚШ-та мемлекеттік жэрдем қаржысының үлес салмағы фермерлер табысының төрттен бірін, Еуропа экономикалық одақтастық елдерінде табыстың тең жартысын, ал Жапонияда төрттен үш бөлігін құрайды. Канадада осы көрсеткіштің деңгейі 40%-ға жетеді [16, 18б.]. Осыған байланысты ауыл шаруашылығына қолдау көрсететін мемлекет жеке, кәсіпкерлік және жалпы мемлекеттік мүдделерді үйлестіру үшін баға белгілеу тетігін белсенді қолданатыны түсінікті.

Дамыған елдер тәжірибесі көрсеткендей, отандық тауар өндірушілердің мүддесін қорғау үшін сыртқы экономикалық байланыстардың тиімділігін жоғарылату мақсатында лицензиялық, кедендік, тарифтік реттеу тетіктерін кеңірек пайдаланған жөн. Түрлі елдердегі аталған тетіктердің бірін колдану басымдылығы олардың саяси, тарихи, табиғи-экономикалық және әлеуметтік-мәдени ерекшеліктеріне байланысты. Сонымен қатар, әлемдік нарық пен әлемдік шаруашылыққа ену мүдделері де ескеріледі. Осы тұрғыдан Қазақстан үшін басқа мемлекеттер тәжірибесін ғылыми талдау нәтижелері сыртқы экономикалық саясатты жүзеге асыру бағытында жіберілген кемшіліктер мен қателіктердің алдын алуға маңызды рөл атқарады.

 

2 «Жаңа-шырақ» ЖШС-нің қаржы-экономикалық көрсеткіштеріне сипаттама және кәсіпорындағы қаржылық жоспарлауға талдау

 

2.1 «Жаңа-шырақ» ЖШС-тің қызметіне сипаттама

 

«Жаңа-шырақ» Жауапкершілігі Шектеулі Серіктестігі Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Ұзынағаш ауылында орналасқан. Кәсіпорын заңды тұлға ретінде 2012 жылы құрылып тіркеуден өткен.

Серіктестіктің құрылтайшылары (бұдан әрі қатысушылары): Estate Investment Group ЖШС.

Тұрған орны: Алматы облысы

СТН 600500094748. ИИК 502467827 Банк Центр Кредит ААҚ АҚФ. БИК 190501719.

Куәлік 002529748 ҚР ІІМ 11.04.2003 жылы Алматы облысы Қатысушылардың жарғылық капиталы төмендегідей:

Дүйсенова Венера Бейсеновна – 29188383 теңге (55% ).

Estate Investment Group ЖШС – 15920936 теңге (30%).

Сағынбек Азира - 7960468 теңге (15%).

Серіктестіктің жалпы жарғылық капиталы 53069787 теңгені құрап отыр.

Кәсіпорын қызметінің негізгі бағыттары:

-       нан өнімдерін өңдеу және өткізу;

-       ақылы негізде тұтынушыларға қызмет көрсету;

-       ауыл шаруашылық техникалары мен құрал жабдықтарын сақтау; -

-       оларды жөндеуден өткізу және сервистік қызмет көрсету;

-       нан өнімдерін өндіру;

-       заңды және жеке тұлғаларға көлік және басқа да қызмет түрлерін

көрсету;

-       сыртқы – экономикалық қызмет;

-       ҚР заң актілеріне қарсы келмейтін басқа да қызмет түрлері.

- Кәсіпорынның өндірістік қуаттылығы 25000 млн теңге.

- Серіктестіктің басқару органдары болып табылатындар:

-       Жоғарғы орган – Қатысушыларының жалпы жиналысы;

-       Атқару органы- Дирекция;

-       Бақылаушы орган – Тексеруші.

Серіктестіктің қызметіне бақылау жүргізу үшін қатысушысымен бақылау кеңесі тағайындалады. Бақылау кеңесінің жұмыс тәртібі Серіктестіктің қызметін реттейтін ережемен және басқа құжаттармен анықталады.

Кәсіпорынды шикізат пен материалдармен қамтамасыз ету процесі келесі сатыларды қамтиды:

-       шикізатты қолдану талдауы, өндірістің алдын-ала жоспарлауында әр шикізат түрінің маңыздылығы;

-       шикізатты қолдануына байланысты шикізатқа ай сайын тапсырыс беру;

-       осы шикізат пен материалдар тапсырысын ай сайын қаржы бөлімімен салыстыру;

-       шикізат пен материалдарға кеткен шығындардың сметасын қолдау;

-       баждық келісім жасау үшін қажетті құжаттарды дайындау.

Шикізат пен материалдарды сақтаудың уақытша қоймалары жақсы жабдықталған вентиляциялық жүйемен жасалған және ол дайын өнімдерді және оның сапалылығын сақтап қалу үшін өте тиімді.

«Жаңа-шырақ» ЖШС өндірісінде өнімдердің негізгі шикізаты – нан өнімі болып табылады. Жоғары сапалы нан өнімдерін өңдеу үшін сапалы шикізат болуы керек. Бастапқы өндірудің мақсаты – жеткізу және сақтау барысында нан өнімінің қалыптығын сақтау.

Негізгі ұн – шикізатын жеткізушілер: диірмендер мекендерінің шаруа қожалықтары. Орау материалдарын арнайы орындардан алады, олардың өнімдері әлемдік нарықта қауіпсіз және экономикалық таза.

Мамандардың жоғары кәсібилігі, сапалы шикізатты пайдалану, қазіргі заманғы құрылғы мен классикалық жаңа технологияларды пайдалану, кәсіпорынның халық арасында сұранысқа ие өнімді шығаруға септігін тигізді.

Қорапша өнімнің шешуші жарнамасы. Ал дизайын тұтынушы үшін сыртқы келбет ұсыныстың бір бөлігі болғандықтан үлкен мәнге ие. «Жаңа-шырақ» ЖШС қорапшаны жасау барысында дизайын мен маркетингтің бір-біріне әсері болады, өйткені сатып алушының талабы мен ұсынысын ескермей өнімді сату мүмкін емес. Ал олар дизайын негізінде жүргізіледі. Барлық қорапшалардың дизайны қазіргі заманғы технологиялар бойынша жасалады.

Қорапшаның жарнамалық және эстетикалық ерекшеліктері:

-       ақпараттандырылуы, дайын өнімді маркирлеу ағымдағы нормативті

құжатқа сәйкес іске асады;

-       сатып алушының назарын аудару;

-       сатып алу және сату жұмысын реттеу.

Бұл ерекшеліктер өнімнің коммерциялық өмірін ұзартады және оны нарыққа шығарады, сатып алушылық сұранысты жаңарған өнімге аударады.

Фирмалық қорапша бұл нанның жаңа және сапаның сақталу проблемаларын шешудің дұрыс әдісі. Полиэтилендік пакетке қарағанда фирмалық қорапша әлдеқайда маңызды. Фирмалық қорапшаны қолдан жасау қиынға соғады, ол деформацияланбайды, нанның сапасын жоғалтпайды, ал ең бастысы арту барысында тауарды түрін сақтайды.

Жағымды гигиеналық қорапшадағы кесілген нан бұл уақытты үнемдеу мен жайлылық ғана емес, сондай ақ нанды тұтынудың жоғары мәдениеттілігі.

«Жаңа-шырақ» ЖШС дайын өнімі жағымды қорапшасының арқасында тұтынушылар арасында үлкен сұранысқа ие. Ол тек жағымды ғана емес, сондай-ақ өнімнің әрбір түрі үшін ерекше. Жеке тауар қорапшасының дизайны жалпы біздің компанияның фирмалық стиліне сәйкес келеді. Біздің кәсіпорынның өнімі барлық сатып алушылар арасында танымал өнім.

Шикізат пен қажет материялдарды шығару көлемі біздің республикамызда жыл сайын ұлғаюда. Бұл өз кезегінде отандық шикізат, нан тоқаш және ұннан жасалған кондитерлік өнімге шикізат пен қажет материялдар шетелдік шикізаттың сапасына ешқандай дес бермейтінін білдірсе керек.

Компанияны басқару желі-функцоиналдық белгі бойынша құралады, яғни әрбір бөлімшеде бөлімше жұмысының барлық түріне байланысты жұмысты атқаратын бір басшы болады.

Бас директорға көмек көрсету үшін директор орынбасары болады. Оның негізгі қызметі функционалдық белгіге байланысты, яғни мекеменің тек белгілі бір жақты қызметімен байланысты тапсырмаларды орындау болып табылады.

Құрылтайшылық, бас директордың құқығы мен міндеттері компания бұйрығымен белгіленеді, ал құрылымдық бөлімшелердің құқығы мен міндеттеі – бас директор енгізген ережемен белгіленеді. Бұл құжаттарды бөлімше міндеттері, олардың құрылымдары, атқаратын қызметі белгіленеді. әрбір қызметкердің құқығы мен қызметтік міндеттері бөлімше ішінде қызметтік тапсырмалар түрінде белгіленеді.

Қоғамда басқарудың төмендегідей функциялары белгіленеді:

-       жалпы басқаруды, сыртқы экономикалық байланыстарда басқаруды

компанияның бас директоры өзі жүзеге асырады;

-       ішкі – фирмалық экономикалық басшылықты – қаржы директоры

жүзеге асырады.

Бас директор компанияның барлық қызметіне жауапты болып табылады.

Бас директор компанияның атынан жұмыс атқарады және оны жеке және мемлекеттік мекемелерде таныстырады. Бас директор кәсіпорын мүлкін пайдаланады, әрқилы мекемелермен келісім жүргізеді, өз атынан басқа тұлғаларға сенім хат тапсырады, банкте есеп-шотты ашады және ақшаны пайдалана алады.

2015 жылы аттестациялауға байланысты персоналға баға берудің жаңа түрлері енгізілді.

«Жаңа-шырақ» ЖШС негізгі қызмет түрі нан, нан-тоқаш және кондитерлік өнімдерді шығару болып табылады.

«Жаңа-шырақ» ЖШС НТК күн сайын 4 тоннаға жуық өнім шығарады. Кәсіпорындағы қызметкерлер саны 30 адамнан жоғары.

Кәсіпорының өнім ассортименті 16-17 нан, бөлке, тоқаш, тәтті нан, кондитерлік және қатпарлы өнім түрлерін құрайды.

Топтық ассортименттік номенклатурасы 6 топты құрайды:

-       нан;

-       тоқаш өнімдері;

-       кондитерлік өнімдер;

-       батон.

Соңғы үш жылда «Жаңа-шырақ» ЖШС дайын өнімнің көлемі жалпы шығарылатын өнімнің 2%-ын құрады. Ерекшелігі мен сақталу мерзімі және тұтынуға байланысты (аймақтық немесе жергілікті тұтынушылар үшін) өнімнің әрбір түріне жеке қорапша таңдалады. Барлық қорапшалардың дизайны қазіргі заманғы технологиялармен өңделеді, түрлі - түсті қорапшалардың көлемі артты. Қапталған өнімді маркалау ағымдағы нормативті құжат негізінде жүргізіледі.

«Жаңа-шырақ» ЖШС –нің өндірістік көрсеткіштерін 1-кестеден көруге болады. Жалпы өнім көлемінің жоспары 25056 млн теңге немесе 15,8 %-ға артығымен орындалған, оның ішінде:

а) жұмыскерлер санының 24 адамға (12 %) жоғарылауынан, жалпы өнім көлемі 19008 млн теңгеге өсті;

ә) жылдық еңбек өнімділігінің 27 млн теңгеге (34 %) жоғарылауынан жалпы өнім көлемі 6048 млн теңгеге өсті (2-кесте).

 

Кесте 1 - «Жаңа-шырақ» ЖШС-нің 2015 жылдағы өндірістік көрсеткіштері

Көрсеткіштер

 

Көрсеткіш деңгейі

Ауытқуы (+;-)

жоспар

нақты

абсолютті

%

Жалпы өнім, млн тг.

158400

183456

+25056

+15,8

Орташа жылдық жұмыскерлер саны, адам.

200

224

+24

+12,0

Жылдық еңбек өнімділігі, млн тг

792

819

+27

+3,4

1 жұмыскер орындаған адам-күндер

220

225

+5

-2,3

Жұмыс күнінің ұзақтығы, сағат

8

7

-1

-12,5

Сағаттық еңбек өнімділігі, тг

450

520

+70

+15,6

 

Мұндай жіктеудің мақсаты жылдық еңбек өнімділігінің деңгейі не себепті өзгергендігін анықтау. Нәтижелік көрсеткішке әр фактордың әсерін есептеу үшін кейінгі есептеуден алдыңғы есептеуді алып тастау қажет.

Жылдық еңбек өнімділігі жоспарлағаннан 27000 теңгеге артығымен орындалды. Оның ішінде:

-       жұмыскер орындаған жұмыс күндерінің 5 күнге өсуінен жылдық еңбек өнімділігі 18000 теңгеге өсті: - 810000 - 792000 = + 18000 тг.

-       жұмыс күнінің ұзақтығының 1 сағатқа кемуінен, жылдық еңбек өнімділігі 101250 теңгеге кеміді: 708750-810 = -101250 тг.

-       сағаттық еңбек өнімділігінің 70 теңгеге өсуінен, жылдық еңбек өнімділігі 110250 теңгеге өсті: 819000 - 708750 = 110250 тг.

Үш фактордың әсері жалпы ауытқуға тең: 18000 + 110250 - 101250 = 27000тг. Осылайша, жалпы өнім көлемінің өзгерісіне 4 фактордың әсерін анықтау қажеттігі туындайды.

Қаржы болжау әдістері сарапшы және статистика бөлінеді. сол, және басқа да міндетті түрде пайдаланыңыз. нәтижелерін салыстыру және талдау бойынша, біз өте дәл болжау жасауға болады. компания қызметкерлері, және сыртқы көздері - компаниялар, клиенттерді және компанияның жеткізушілерді консалтинг саласы сауалнамалар, ғылыми-зерттеу, инвестициялық компаниялар, маркетингтік компаниялар, сарапшылар көздерін қатысады және ішкі болуы тиіс. Статистикалық әдістер өткен кезеңдер динамикасын талдауға мүмкіндік береді, және қажет болған жағдайда алынған сараптамалық болжамдар түзетілген.

Ол үшін тізбекті алмастыру тәсілін қолданамыз.

 

Кесте 2 - «Жаңа-шырақ» ЖШС-нің еңбектің қормен қарулану деңгейіне факторлардың әсерін есептеу үшін мәліметтер

Көрсеткіштер

Жоспар

Нақты

Абсолютті ауытқуы (+;-)

1.Негізгі өндірістік қорлардың орташа жылдық құны, млн тг

60000

62720

+2720

2. Жұмыскерлер саны, адам

200

224

+24

3. Қормен қарулану, млн тг (1*2)

300

280

-20

 

Қормен қарулану деңгейі жоспармен салыстырғанда 20 млн теңгеге немесе 6,7% ға төмендеген. Оған екі фактордың әсерін табу үшін жоғарыдағы ескертуді ескере отырып, қормен қаруланудың шартты деңгейін анықтау қажет.

Негізгі қорлар құнының 2720 млн теңгеге өсуі, еңбектің қормен қарулану деңгейін 13,6 млн теңге өсірсе (313,6 - 300); жұмыскерлер санының 24 адамға өсуінен оның деңгейі 33,6 млн теңгеге төмендеген (280-313,6).

13,6-33,6 = -20 мыңтг.

Осылайша, тізбекті алмастыру тәсілін пайдалану факторлардың байланысын, тәуелділігі мен жіктелуін білуді қажет етеді.

Жоғарыда айтылғанындай кәсіпорынның табыстылығы абсолютті және салыстырмалы көрсеткіштермен сипатталады. Талданып отырған кәсіпорынның табыстылығының негізгі абсолютті және салыстырмалы көрсеткіштері қосымшада бейнеленген.

Кең мағынасында, жоспар - жету үшін қалай қадамдар және ресурстарды бөлу, оның ішінде объектінің, және болжау дамыту және пайдалану жөніндегі мақсатты көрсеткіштер жүйесі - қолда бар деректер негізінде оқиғалардың немесе құбылыстардың дамуы мен қорытындылары туралы болжау.

Кәсіпорын менеджменті мүмкін жоспарлауға ғана параметрлері және көрсеткіштері, олар оған тәуелді және оған ол басқаруға болады: әдетте, шығындардың басым бөлігін және аз бөлігі кірістер.

Дамуына қатысты және тәуекел бәрі, дисперсия ғылыми болжау және талдау болып болжау құралы болып табылады. Даму аймағында және тәуекел аймағына. Қоғам табысының басым бөлігі, мен ұсынымының тепе тәуелділігін, бәсекелестердің іс-әрекеттерін, экономикалық дамуына, мемлекеттің ықпалын, және басқа да көптеген факторлар бар.

Классикалық қаржылық жоспарлау технологиясы кәсіпорынның болашақ қызметін жоспарлау үшін негіз ретінде жоспарланған сату көлемін пайдаланылатын, содан кейін параметрлерін қалған оның астында жасалған. Бұл жоспарлау өте әдісі кәсіпорынның барлық жоспарлар мен бюджеттерді орындау жоғары тәуекел көздейді дегенді білдіреді. Іске асырылмаған жоспарлары жоғалған немесе бүлiнген әкелуі және сатып алынған активтерді компания үшін ауыртпалық болады. Барлық тиісті факторларды болжау және есепке алу әдістерін білу және пайдалану дәлірек жоспарлары әкеледі және тәуекелдерді азайту.

 

Кесте 3 - Кәсіпорынның табыстылығының көрсеткіштер

Көрсеткіштер

2015

жыл

2016

жыл

Ауытқу(+;-)

абс.

%

А . Көмекші мәліметтер, млн тг.

 

 

 

 

1. Активтердің орташа жылдық құны

106812

173362

+66550

+62,3

2. Ұзақ мерзімді активтердің орташа жылдық құны

56401

63844

+7443

+ 13,2

3. Ағымдық активтердін орташа жылдык құны

50411

109518

+59107

+117,2

4. Авансталған капитал

106812

173362

+66550

-62,3

5. Меншікті капитал

84612

102322

+17710

+20,9

6. Заемдық капитал

22200

71040

+48840

2,2 есе

Б. Табыстылықтың абсолютті көрсеткіштері, млн тг.

 

 

 

 

1. Өнім (жұмыс, қызмет) өткізуден табыс

148541

186515

+37974

+25,6

2. Жалпы табыс

46109

78600

+32491

+70,5

3. Негізгі қызметтен табыс

21500

41406

+19906

+92,6

4. Негізгі емес қызметтен табыс

-6492

-11403

-4911

+75,6

5. Әдеттегі қызметтен салық салғанға дейінгі табыс

15008

30003

+14995

+99,9

6. Таза табыс

10506

21002

+10496

+99,9

В. Табыстылықтың салыстырмалы көрсеткіштері,%

 

 

 

 

1. Кәсіпорын активтерінің табыстылығы

9,8

12,1

+2,3

-

2. Ағымдық активтердін табыстылығы

20,8

19,2

-1,6

-

3. Сатудың табыстылығы

31,0

42,1

+11,1

-

4. Авансталған капиталдың табыстылығы

9,8

12,1

+2,3

-

5. Меншікті капиталдың табыстылығы

12,4

20,5

+8,1

-

6. Заемдық капиталдың табыстылығы

47,3

29,6

-17,7

-

 

Қосымша мәліметтері бойынша табыстылықтың абсолютті көрсеткіштері жоғары карқынмен өсіп отыр. «Шығыс-Нан комбинаты» ЖШС-нің жалпы табысы 32491 млн теңге не 70,5 %-ға, таза табыс 10496 млн теңге не 99,9%-ға жоғарылаған.

Бірақ табыстылықтың салыстырмалы көрсеткіштері мұндай қарқынмен өсіп отырған жоқ, активтердің табыстылығы 2,3 пунктке (яғни өткен жылы активтердің 100 теңгесіне шаққанда 9,8 тг, есепті жылы 12,1 теңге таза табыс алынған), меншікті капиталдың табыстылығы 8,1 пунктке өсіп отыр. Мұның себебі табыстың абсолютті сомада өсуі капитал сомасьгаың да есуімен қатар жүруінде. Активтердің табыстылығының өзгерісіне таза табыс сомасы мен активтер құнының өзгерісі әсер етеді. Осы факторлардың әсерін анықтаймыз (тізбекті алмастыру әдісі):

Активтердің табыстылығы (RОА) =Таза табыс / Активтер құны (1)

Есепті кезеңде активтердің табыстылығы 2,3%-дық пунктке жоғарылаған, оның ішінде :

а) Таза табыс сомасының 10496 млн тг не 99,9 %- ке өсуінен активтердің табыстылығы 9,9 пунктке өскен (19,7-9,8).

б) Активтердің орташа жылдық құнының 66550 млн тг не 62,3 % -ға өсуінен активтердің табыстылығы 7,6 пунктке кеміген. Екі фактордың әсері: 9,9-7,6 =2,3

Жиынтық капитал рентабельділігі мен капитал айналымы арасындағы байланысты келесідей бейнелеуге болады:

RОА =Rайн. * К айн. (2)

RОА - жиынтық капиталдың (активтердің) табыстылығы

Rайн.- айналыстың рентабельділігі

Кайн.- капитал айналымдылығынын коэффициенті

2007 жыл: 9,8%= 7,1%* 1,38

2015 жыл:12,1 %= 11,3%* 1,07

Жиынтық капиталдың рентабельділігінің өзгерісіне факторлық талдау кәсіпорынның күшті және әлсіз жақтарын анықтауға мүмкіндік береді. Осы факторлардың әсерін абсолюттік айырмашылықтар әдісімен аныктауға болады:

1. Айналыс рентабельділігінің әсері: (11.3-7.1)*1.07= +4,5%

2. Капитал айналымдылығының әсері: (1,07- 1.38)*7.1= - 2,2%

Яғни, жиынтық капиталдың рентабельділігі айналыс рентабельділігінің 4,2 пунктке өсуінен 4,5%-дық пунктке өскен, ал капитал айналымдылығының 0,31 ретке кемуінен жиынтық капиталдың рентабельділігі 2,2 пунктке кеміп отыр. Демек, «Жаңа-шырақ» ЖШС-нің капитал айналымдылығын жоғарылату арқылы жалпы рентабельділікті арттыру мүмкіншілігі бар. Сол себепті капитал айналымдылығына талдау жасағанда оны жоғарылату мүмкіншіліктеріне назар аудару керек.

Ішкі қаржылық талдау барысында кәсіпорын шығаратын жеке өнім түрлерінің қаржылық нәтижесінің өзгерісіне баға беруге болады. Жеке өнім түрін өткізудің қаржылық нәтижесі мен ол өнімнің рентабельділігіне өнім бағасының, өнімнің өзіндік құнының өзгерісі әсер етеді. Өзіндік құнның өсу қарқынынан бағаның өсу қарқыны алда болуына байланысты, сату көлемінің кемуіне қарамастан өнім түрін өткізуден алынған жалпы табыс өсіп отыр. Кесте мәліметтері бойынша өткен жылмен салыстырғанда өзіндік құн 14,3 % ға өскенде, баға 22,2 % жоғарылап отыр, демек өзіндік құннын 1 пайызға артуына бағаның 1,5 пайызға артуы тура келеді.

Сонымен бірге талдау тереңірек болуы үшін нақты кәсіпорын деңгейінде өнімнің өзіндік құны мен бағасы, сату көлемі не себепті өзгергендігін анықтау қажет, ол факторлардың ішінде ішкі және сыртқы, объективті және субъективті факторлар анықталып, тиісті шаралар жүзеге асырылуы тиіс.

Табыс сомасының абсолютті шамада өсуі тиімділіктің салыстырмалы көрсеткіші - өнім рентабельділігінің деңгейінің жоғарылауымен қатар жүруде. Өнімнің рентабельділігінің өзгерісіне де жоғарыдағы 3 фактордың әсерін табуға болады.

Ол үшін келесідей есептеулер жүргізіледі:

Табыс сомасы 6 млн. теңгеге жоғарылағанда өнімнің рентабельділігі 8,9 пунктке жоғарылады, яғни табыстың 1 млн. теңгеге өзгерісі рентабельділіктің 1,48 пайыздық пунктке өзгеруіне әкеледі: 8,9/6=1,48 Сонда, өнім бағасының 4000 теңгеге жоғарылауынан өнімнің рентабельділік деңгейі 53,3 пайыздық пунктке жоғарылаған: 36млн тг*1,48= +53,3%

Өнім бірлігінің өзіндік құнының 2000 теңгеге жоғарылауынан рентабельділік денгейі 26,7 пайыздық пунктке төмендеген: -18млн.тт*1,48 = - 26,7%. Сату көлемінің 3000 тоннаға кемуінен өнімнің рентабельділік деңгейі 17,7 пайыздық пунктке кеміді: -12млн.тг* 1,48= - 17,7% Үш фактордың қосындысы: 53,3-26,7-17,7 =+8,9.

Өткен жылмен салыстырғанда өнімнің рентабельділік денгейі 8,9 пайыздық пунктке жоғарылап, 2015 жылы 37,5 %-ды құрап отыр, яғни өнім өндірісіне жұмсалған шығындардың әрбір 100 теңгесіне 37,5 теңге пайда алынған.

Кәсіпорын капиталы меншікті (ішкі) және заемдық (сыртқы) көздерден қалыптасады.

Қаржыландырудың негізгі көзі - меншікті капитал. Оның құрамына жарғылық капитал, қосымша капитал, резервтік капитал, бөлінбеген табыс кіреді. Бірақ меншікті капитал көлемі шектеулі екенін ескерсек, қаржыландырудың келесі көзі - заемдық капитал болып саналады. Кәсіпорын қызметін заемдық капитал есебінен қаржыландыру келесі жағдайларда тиімді:

1. Өндіріс маусымдық сипатқа ие болса, бұл жағдайда кей кезеңдерде ақша қаражаттары жинақталып қалып, басқа кезеңдерде ол жетіспейді.

2. Егер кәсіпорын заемдық капитал бағасынан жоғары табыстылықты қамтамасыз ете алса, онда заемдық капитал есебінен өз жағдайын тұрақтандыра алады.

Дегенмен, меншікті және заемдық капиталдың қатынасынан кәсіпорынның қаржылық жағдайы мен тұрақтылығы тәуелді.

 

Кесте 4-«Жаңа-шырақ» ЖШС-нің 2015 жылдағы авансталған капиталының құрамы мен кұрылымы.

 

Капитал көздері

Сомасы, млн тг

Құрылымы, %

жыл басы

жыл соңы

өзгеріс

жыл басы

жыл соңы

өзгеріс

1.Меншікті капитал

101260

103385

+2125

77,9

47,7

-30,2

2.3аемдық капитал

28785

113294

+84509

22,1

52,3

+30,2

Барлығы

130045

216679

+86634

100

100

 

 

«Жаңа-шырақ» ЖШС-нің авансталған капиталы 86634 млн теңге немесе 66,6 %-ға жоғарылаған. Бұл өсімнің 97,5 %-ы заемдық капиталдың өсімінен болып отыр. Сол себепті жыл соңында меншікті капиталдың үлесі кеміп заемдық капитал үлес салмағы өсіп отыр.

Талдаудың келесі кезеңінде меншікті және заемдық капиталдың динамикасы мен құрылымына талдау жасау қажет (6-кесте).

 

Кесте 5-«Жаңа-шырақ» ЖШС-нің 2015 жылдағы меншікті капитал динамикасы

 

Капитал көздері

 

Сомасы, млн тг

Құрылымы, %

жыл басы

жыл соңы

өзгеріс

жыл

басы

жыл соңы

Өзгеріс

1Жарғылық капитал

7171

7171

-

7,1

6,9

-0,2

2 Қосымша капитал

3595

3595

_

3,6

3,5

-0,1

3Резервтік капитал

1626

5426

+3800

1,6

5,2

+3,6

4Бөлінбеген табыс

88867

87192

-1675

87,7

84,4

-3,3

Барлығы

101260

103385

+2125

100

100

 

 

Кезең аралығында меншікті капитал сомасы 2125 млн теңге немесе 2,1 %-ке өскен, ол резервтік капиталдың өсуінен болып отыр. Жарғылық және қосымша капитал сомасы өзгермеген.

Қазіргі таңда «Жаңа-шырақ» жауапкершілігі шектеулі серіктестігі Қазақстан Республикасының аумағындағы жүзден астам ірі коммерциялық ұйымдармен тығыз қарым-қатынаста жұмыстар атқаруда.

Зауытта өндірілетін өнімдер Қазақстанның 18 қаласындағы өздерінің жеке филиалдар  (Алматы, Астана, Қарағанды, Жезқазған, Шымкент, Қызыл-Орда, Тараз, Талдықорған, Қостанай, Өскемен, Павлодар, Ақтөбе, Ақтау, Атырау, Орал,  Көкшетау, Петропавловск) желісі және сауда үйлері арқылы таратылады.

«Жаңа-шырақ» ЖШС даму тұрақты темптерін көрсетеді, бұл аймақта тиімді орналасуымен және кәсіпорынның өнделген даму стратегиясына байланысты. Материалдық ресурстардың арзандығы және жақындығы өнімнің өзіндік құнының төмендігің дәлелдейді.

 

 

2.2 Кәсіпорынның қаржылық жоспарының құрылымы

 

Нарықтық экономикада қаржылық жағдайдың беталысын анықтау қажеттілігі туындайды. Кәсіпорынға өзіндік қаржы стратегиясын құру кажет. Қаржы стратегиясы - бұл кәсіпорынның жалпы стратегиясынын құраушы бөлігі болып саналады. Ол кәсіпорынды қаржы ресурстарымен қамтамасыз ету жөніндегі іс-амалдардың бас жоспарын жасау мен оны іске асыру әрекетінен көрінеді. Қаржылық стратегия теориясы іс жүргізудің нарықтық заңдылықтарын зерттейді, кәсіпорынның жаңа ортада тіршілік ету, даму үлгісін жасайды. Қаржылық стратегияға мыналар кіреді: қаржылық жағдайды талдау; кәсіпорын мүлкін оңтайландыру; табысты бөлу, қолма-қол және қолма-қол ақшасыз есеп айырысуды ұйымдастыру, салық және баға ұстану саясаты; құнды қағаздар саясаты.

Қаржы стратегияларын басты және оралымды, басты стратегиялық мақсат және жекелеген стратегиялық міндеттерді орындау стратегиясы деп бөлінеді. Басты қаржы стратегиясы деп кәсіпорынның ұзақ мерзімді кезеңге арналған қаржылық іс-әрекетін айтады.

Егер кәсіпорын өз тәжірибесінде ұзақ мерзімді, қысқа мерзімді және ағымдық қаржылық жоспарлау жүйесін қолданатын болса, онда жоспарлау көлемі де тиісінше бөлшектелінеді. Отандық тәжірибеде ол, негізінен: ұзақ мерзімді жоспарлауда - үштен бес жылға дейін, орта мерзімді жоспарлауда - бір жылдан үш жылға дейін; ағымдық жоспарлауда -тоқсанға, бір айға немесе, егер қажет болса, одан да қысқа мерзімге жасалынады. Оралымды қаржылық стратегияның басты ерекшелігі - мұнда жоспарланған кезең ішінде барлық жалпы табыс пен шығын қаражаттары қамтылады. Табыстар мен шығындарды осылай мұқият есептеп жоспарлаған жағдайда ғана ақша ағымын дұрыс үйлестіріп, пайданың шығыннан басым түсуіне қол жеткізуге болады.

Қаржының басты стратегиялық қызметі – кәсіпорынды оның мақсатын орындауға қажетті әрі жеткілікті қаржы ресурстарымен қамтамасыз ету.

Қаржылық стратегия басты стратегиялық мақсатқа қол жеткізетін тәсілдер мен іс-әрекеттерді қамтиды, атап айтқанда: қаржы ресурстарды құру және оны орталықтан стратегиялық тұрғыда басқару; шешуші бағыттарды анықтап, ресурстарды сонда шоғырландыру; мақсаттарды дәрежесіне қарай бөліп, оларға кезең-кезеңмен қол жеткізу; қаржылық іс-әрекеттің кәсіпорынның экономикалық жағдайы мен материалдық мүмкіндіктеріне сәйкес болуы; әрбір уақыт шегінде кәсіпорынның қаржы-экономикалық жағдайын шынайы түрде ескеріп отыру; стратегиялық резервтер құру және даярлау; кәсіпорынның және бәсекелестердің экономикалық және қаржылық мүмкіндіктерін есепке алу; бәсекелестерінен жоғары дәрежеге қол жеткізу үшін күресу және әдіс-амалдар қолдану.

Демек, кәсіпорынның қаржылық іс-әрекеттегі табысы қаржы стратегиясының теориясы мен тәжірибесін ұштастырғанда, сонымен бірге, қаржылық стратегия кәсіпорынның қаржылық мүмкіндіктеріне сәйкес келген жағдайда ғана толық қамтамасыз етіледі. Қаржы стратегиясы кәсіпорынның қаржы жоспарын жасап, оны орындау үдерісінде, яғни кәсіпорын ішіндегі қар-жылық жоспарлауды ұйымдастыру барысында іске асады. Кәсіпорынішілік жоспарлауды ұйымдастыруда басым бағыттың бірі - отандық тәжірибеге бизнес-жоспар жүйесін өндіру болып табылады. Бизнес-жоспар кәсіпорынішілік жоспарлау құжаты бола отырып, кәсіпорынның өндірістік және коммерциялық іс-әрекетінің барлық негізгі аспектілерін қамтиды. Кәсіпорын іс-әрекетінің барысында кездесуі мүмкін мәселелерді сараптап, соған қоса қаржылық-шаруашылық мәселелерді шешу жолдарын белгілейді. Қазіргі қолданыстағы заңнама бизнес-жоспарды міндетті етіп бекітпейді. Ал дамыған елдер тәжірибесі мен өз кәсіпорындарымыз жинақтаған әзірге тым аз тәжірибесі көрсеткендей, бизнес-жоспар құру - өмір талабы болып отыр. Осы тұста отандық кәсіпорындардың өндірістік-техникалық-қаржылық жоспар-ларын әкімшілік басқару жүйесінде құруы мен іске асыруын және оның маңызды құраушы бөлігі - төлемдер күнтізбесін салыстырма түрінде келтіруге болады.

Төлемдер күнтізбесі кәсіпорынның барлық табысы мен шығысын өзара үйлестіре отырып, дұрыс ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Күнтізбе құру міндетті емес, дегенмен, көптеген кәсіпорындардың үнемі төлем күнтізбесін жасауы оларға ауыр қаржылық жағдайы кезеңі туындайтынын алдын ала көріп-біліп, уақытша қаржылай қиындықтарды жоюға қосымша ресурстар табу үшін дер екезінде қажетті шара қолдануға мүмкіндік береді. Бизнес-жоспарын қаржы бөлімінің төлемдер күнтізбесі секілді кәсіпорынішілік жоспарлау құжатымен салыстыруға болмайды. Олардың тек жекелеген жоспарлау әдістері ғана ұқсас. Нақтырақ айтқанда, бизнес-жоспар оралымды және орта мерзімді жоспарлау мәселелерін шешетін және стратегиялық мақсатқа ие болумен қатар, шетелдік әріптестермен іскерлік қарым-қатынас орнаған (немесе кеңейген) жағдайда, сыртқы экономикалық мәселелерді де шешуге бағытталады. Бизнес-жоспар құрудағы шетелдік және отандық тәжірибеге сүйенер болсақ, оның ең маңызды бөлігі - қаржылық жоспарлау екендігіне көзіміз жетеді. Қаржылық бөлім (қаржылык жоспар) қаржылық нәтижелер болжамын қамтиды, бұл - қосымша инвестициялық мұқтаждық және қаржыландыру көздерін құру; дисконтталған ақша қорларының үлгісі; залалсыздық нүктелерін анықтау және т.б. құжаттар жасау деген сөз.

Сонымен қатар, қаржылық жоспар құру кезінде кәсіпорынның қаржылық дамуына қажетті қаражаттарды анықтау үшін қаржылық жоспарды инвестициялық жоба ретінде бағалауды қажет деп болжанады. Бұл дегеніміз - қарастырылған қаржы жұмсалымдары экономикалық тиімділік жағынан негізделген болуы тиіс. Жоспардың басқа бөлімдеріндегі барлық көрсеткіштердің негіздемесі болғанда ғана қаржылық нәтижелер болжамы нақты болады. Сатудан түскен табыс болжамдық бағаға сүйеніп анықталады және түбегейлі маркетингтік зерттеулерге негізделуі тиіс. Болжамдық есептеу дәлдігіне өндіріске жұмсауы жоспарланған материалдар мен шығындар көлемі көбірек ықпал етеді. Оны анықтау кезінде жоспарлық кезең ішінде орын алуы мүмкін өзгерістерді ескере отырып, есеп-теулерді бірнеше нұсқада жасау қажет. Сатылым көлемін, сатылған өнімді өндіруге жұмсалған шығындар, сатылымнан бөлек операциялардан келген табыс пен шығынды болжап, өндірісті дамытуға және өнімді өткізуге қажет қосымша резерв көздерін табуды көздеу керек, мұндай қосымша мүмкіндіктер кәсіпорын іс-әрекетінің бейіміне қарай құрылған бизнес-жоспарда белгіленуі мүмкін. Кәсіпорынның қаржы-шаруашылық іс-әрекетін талдау нәтижесінде анықталған қосымша қаржы мүмкіндіктері шынайы бағалануы үшін оны жоспарлық кезеңнің әр түрлі мүмкін жағдайын ескере отырып, бірнеше нұскада жасау қажет.

Дисконтталатын ақша ағындары үлгісі қаржы-шаруашылық іс-әрекет нәтижелерін болжау негізінде құралады. Бұл жағдайда жалпы қаржылық нәтиже кәсіпорынды сауықтыру қаржылық жоспарын іске асыратын әр жылдың дисконтталатын ақша ағындары және жоспарлық кезеңнен тыс ағымдық дисконтталатын құн жиынтығының реті есептеледі. Дисконтталатын ақша ағындары үлгісін құру мен оны бизнес-жоспарға енгізу қажеттілігі қаржылық нәтижелер болжамындағы шығындардың басым бөлігі төлемдер кезектілігін көрсетпейтіндігінен келіп туындайды. Дәлірек айтқанда, пайда әрқашан кәсіпорын есепшотындағы қаржы «артықтығын» білдірмейді, ал есепшотта қаржы болуы кәсіпорынға пайда түсті деген сөз де емес.

Ақша ағындары үлгісін құру арқылы болжаудың басты міндеті - ақша қаражаттары түсу және жұмсалуын белгілі бір уақыт кезінде бірдей болуың ұйымдастыру, демек, кәсіпорынның келешектегі өтімділігін қамтамасыз ету болып табылады.

Жоғарыда айтылып өткендей, бизнес-жоспарды бағалау инвестициялық жоба ретінде бағалауды қажет етеді. Осы арада жобаны жүзеге асыру барысында (бұл - нөлдік уақыт сәті) инвестицияға жұмсалған ақша қаражаттарының орны кейінгі жылдары сол инвестициядан түскен ақшалай табыс есебінен толтырылатындығын есте ұстау керек. Осы сомалар тепе-теңдігін қамтамасыз ету үшін нөлдік уақыт аралығында жобаны жүзеге асыру кезеңі ішінде инвестицияның косымша қаражаттар құнына түзету енгізіледі. Аталған үдеріс дисконттау деп аталады. Нөлдік уақыт аралығындағы ақша қаражаттары мөлшері ағымдық (дисконтталған, келтірілген) құнын көрсетеді. Бастапқысынан басқа іске асырылатын барлық кейінгі инвестициялар да олардың ағымдық құнына келтіріледі. Ол үшін олардың құны дисконттау коэффициентіне (ағымдық құн коэффициентіне) көбейтіледі:

ағымдық құн коэффициенті = 1 / (1 + р)n, (1)

мұнда: р - таңдап алынған дисконт мөлшерлемесі (пайда мөлшері немесе инвестор талап еткен табыс деңгейі);

n -жылдар саны.

Ақша қаражаттарының қозғалысы кәсіпорын теңдестігінің активі мен пассивінде болып жатқан барлық өзгерістерді көрсетіп отырады, ал ақша ағыны - шаруашылық іс-әрекет үдерісіндегі табыстар мен төлемдерді теңестіреді.

Қаржылық нәтиже болжамына сәйкес инвестициялық жобаны іске асыру кезеңі ішінде ақша ағындарының үлгісі құрылады. Мұнда ақша ағындары калдық құнының ағындық (дисконтталған) құны ескеріледі. Ол барлық осы ағындардың жоспарлық кезеңнен тыс жердегі құнын білдіреді және келесі формуламен есептеледі:

W = СFn (1+n) / (r + g) (2)

мұнда: СҒn - жоспарлық кезеңнің соңғы жылындағы ақша ағыны;

r - дисконт мөлшерлемесі;

g - ақшалай пайданың көбею қарқыны;

(1+g) - ақшалай пайданың өсу қарқыны.

Есептеулер нәтижесінде таза ағымдық (дисконтталған) құн мөлшері оң шама болуы тиіс, бұл дегеніміз - салынғын инвестициялар дисконт мөлшерлемесі деңгейінде пайда табуға мүмкіндік береді деген сөз. Сонан соң пайданың ішкі мөлшері есептеледі. Есептеуде әр түрлі дисконт мөлшерлемелері қойылып, ағымдық (дисконтталған) құн нөлдік мәнге мейлінше жуықтауы, бірақ теріс мәнге өтіп кетпеуі ескеріледі. Алынған нәтиже қандай уақыт аралығында болатындығы анықталады. Аталған кезең жоба өтелуінің дисконтталған кезеңі деп аталады. Қаржылық жоспардың осы бөлімінде несиелік қарыздарды өтеу графигі де келтіріледі.

Келтірілген құжаттарға қосымша графиктік және талдау әдістерімен залалсыздық нүктесі (табыстылық шегі) анықталады. Табыстылық шегі – кәсіпорынның сатылымнан түскен табыс бойынша залалға ұшырамайтын, бірақ пайда да әкелмейтін аралығы. Табыстылық шегін анықтау әдістері өте күрделі болғандықтан, іс жүзінде залалсыздық шегіне жетті деп тану үшін жай ғана кәсіпорынның таза пайдасы болса жеткілікті.

Бұл бөлімде келесідей сұрақтарға жауап көрсетілуі тиіс: сатылу көлемі мен жалпы пайда, айналым және өндіріс шығындары мен инвестициялардың жалпы көлемі, шығындар мен табыстардың пайыздық ара-қатынасы, жеке және қарыз қорларды пайдалану, олардың көздері мен қарыздарды төлеу мерзімдері, салымның өтелу мерзімі, дивидендтерді төлеуді бастау мерзімі. Қаржылық ресурстарға қажеттілік, жоспарланған қаржылар көздері мен шамаланған қаржыландырудың сызбасы, қарыз алушылардың жауапкершілігі мен жобада қабылданған кепілдіктер жүйесі толық суреттелуі тиіс. Қаржы жоспары екі бөлімнен тұруы мүмкін:

1. Жоспарлы-есептік құжаттар.

2. Жүзеге асырудың тиімділік көрсеткіштерінің есебі.

Тәжірибеде қаржылық жоспардың бірінші бөлігі көбінесе негізгі үш құжатпен көрсетіледі: табыс және шығын жоспары, ақша қозғалысы мен кәсіпкерлердің активтер және пассивтерінің жиынтық жоспары.

Табыс және шығын жоспары. Болжам көбінесе алғашқы үш жылға және келесі кезеңдерге жасалады. Ол келесідей көрсеткіштерден тұрады: тауарларды (қызмет көрсету) сатудан түскен табыс; өнім өндірісінің шығындары, сатудан түскен пайда; жалпы өндірістік және коммерциялық шығындар (түрлері бойынша), қауіпсіздендіру; өзіндік құнға енгізілген амортизациялық аударымдар және қаржылық нәтижеге жатқызылатын салықтар, негізгі қарыздан құтылу және несие пайыздарын төлеу (капитал үшін пайыздар), салық салынатын пайда; салыққа төленген пайда, таза пайда. Құжаттың негізгі міндеті - алдағы бірнеше жылдың ішінде жобада көрсетілген көрсеткіштер деңгейінде күтілген пайданың қалыптасуын көрсету (бірінші кезекте сатудан түскен табыс пен шығындар).

Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы жоспар (кассалы жоспар-бюджет). Ақша қаражаттарын болжаудың негізгі мақсаты - түскен және жұмсалған қаражаттардың біртектілігін тексеру, яғни кәсіпорынның кредитор алдындағы міндеттемелерін кәсіпорынның есеп шотындағы ақша қаражаттары есебімен дер уақытында төлеуге қабілеттілігін тексеру. Ақша қаражаттарын болжау күтілген табыстар мен ақша қаражаттарының төлемдерін табыс пен төлем баптарын нақтылап, кезеңдер бойынша бөліп көрсетеді. Ақша қаражаттары қозғалысын құрудың негізі - сату көлемін болжау болып табылады. Ол кәсіпорынның болашақ табыстарын көрсетеді. Ақша қаражаттарын жоспарлау кезінде - ақша ағымдарын, пайыздық және инфляция деңгейінің өзгеріс, салық зандылықтарының өзгерісі факторларын ескеру қажет.

Кәсіпорынның активтері мен пассивтерінің жиынтық теңдестігі. кәсіпорынның бірден-бір уақыттағы қаржылық жағдайын сипаттайды, қандай қаржыландыру қаражаттары бар екендігін және бұл қаражаттар қалай пайдаланылатындығын көрсетеді. Бұл теңдестік жүзеге асырудың бірінші кезеңінің басы мен аяғында жасалуы керек. Жиынтық теңдестік несие беруші мекемелердің мамандарының үлкен қызығушылығын тудырады, өйткені кәсіпорынның қандай пассивтермен бұл активтерді алуды қалай қаржыландыратындығын бағалауға мүмкіндік береді.

 

 

2.3     «Жаңа-шырақ» ЖШС-тің қаржылық көрсеткіштерін талдау

 

Балансты оқу баланс көлемін есептік кезеңнің соңындағы және басындағы көрсеткіштерімен салыстыруынан басталады. Біркелкі өндірістік жағдайда баланс жиынтығының өсуі жағымды боп саналады. Баланс динамикасының өзгеруін белгіленгеннен кейін өндіріс және сату көлемімен, ұйымның кірісімен ара-қатынасын айқындайды. Өндірістің және сату көлемінің баланс жиынтығына қарағандағы өсу темпілері жоғары болса, бұл қаражаттардың тиімді пайдалануын көрсетеді. Балансты оқу баланс валютасының өзгерісін анықтаудан басталады.

 

Кесте 6 - «Жаңа-шырақ» ЖШС - нің 2015 ж. балансы, млн тг

Баланс баптары

Жыл басы

Жыл соңы

Актив:

 

 

Ұзақ мерзімді активтер :

 

 

Материалдық емес активтер:

 

 

1. Бастапқы құны

 

 

2 . Жинақталған тозу

 

 

3 . Қалдық құны

 

 

Негізгі қорлар :

80729

90937

4 . Жер

 

 

5 . Ғимараттар мен құрылыстар

40506

36503

6 . Машина мен жабдықтар

28513

50001

7, Басқа да қорлар

11710

4433

8 . Жинақталған тозу

15007

28971

7-ші кестенің жалғасы

9 . Қалдық құны

65722

61966

10. Аяқталмаған күрделі құрылыс

 

 

11.Болашақ кезең шығындары

 

 

12. Ұзақ мерзімді дебиторлық қарыз

 

 

13.Ұзақ мерзімді қаржылық салымдар

 

 

Барлығы:

65722

61966

Ағымдық активтер:

 

 

Тауарлы-материалдық қорлар:

 

 

14. Материалдар

12930

70129

15. Аяқталмаған құрылыс

 

 

16 . Дайын өнім тауарлар

7580

651

17.Дебиторлық берешек

35372

76571

18.Болашақ кезең шығындары

 

 

19 Қысқа мерзімдік қаржылық салымдар

 

 

20. Ақша қаражаттары

8441

7362

21. Басқа да ағымдық активтер

 

 

Барлығы:

64323

154713

Жиыны:

130045

216679

Міндеттемелер мен меншікті капитал:

 

Меншікті капитал :

 

22 . Жарғылық капитал

7171

7171

23. Қосымша төленген капитал

3596

3596

24. Қосымша төленбеген капитал

 

 

25.Резервтік капитал

1626

5426

26. Бөлінбеген табыс (өтелмеген зиян)

88867

87192

Барлығы:

101260

103385

Ұзақ мерзімді міндеттемелер:

 

Барлығы:

 

 

Ағымдық міндеттемелер:

 

29.Қысқа мерзімдік несие

6788

20638

30. Ұзақ мерзімді несиенің ағымдық бөлігі

 

 

31. Кредиторлық қарыз

21997

92656

32. Салықтар бойынша міндеттемелер

 

 

33. Ұзартылған салықтар

 

 

34.Болашақ кезең табыстары

 

 

Барлығы :

28785

113294

Жиыны:

130045

216679

 

«Жаңа-шырақ» ЖШС-де есепті 2015 жылы баланс валютасы 86634 млн теңге не 66,6% - ға өскен. Баланс валютасының өсуі субъектінің өндірістік мүмкіншілігінің өсуін көрсетеді және оң бағаланады.

Баланс активінде ақша қаражаттарының, қаржылық салымдардың, негізгі қорлар құнының өсуі оң бағаланса, пассивте 1-бөлімнің, әсіресе, бөлінбеген табыс бабының сомасының өсуі оң бағаланады. Егер кәсіпорын қалыпты жұмыс істесе, онда баланста келесідей қатынастар сақталуы тиіс:

1)Активтің 1-бөлімінің жиынтығы пассивтің 1-бөлімінің жиынтығынан аз немесе меншікті капитал сомасы ұзақ мерзімді активтер сомасынан көп болуы тиіс. Бұл байланыстың мазмұны келесідей: егер кәсіпорын қалыпты жұмыс істесе, онда оның меншікті капиталы толығымен ұзақ мерзімді активтерге ғана емес, бір бөлігі меншікті айналыс қаражаттарына жұмсалуы тиіс.

2) Ағымдағы активтер сомасы ағымдық міндеттемелер сомасынан көп болуы тиіс. Бұл теңсіздік бірінші теңсіздікпен байланысты. Яғни, егер кәсіпорын қалыпты жұмыс істесе, онда оның айналыс қаражаттарының бір бөлігі меншікті капитал есебінен қаржыландырылуы тиіс. Басқаша айтсақ, кәсіпорын ағымдық міндеттемелерін бірден толықтай өтеген жағдайдың өзінде, оның айналысында меншікті айналыс қаражаты қалуы керек. «Жаңа-шырақ» ЖШС-де екі кезеңде де жоғарыдағы теңсіздіктер сақталады және кәсіпорын соңғы жылды табыспен аяқтап отыр. Осы себепті кәсіпорынның қаржылық жағдайына оң баға беруге болады.

Баланс бойынша ЖШС-нің ұзақ мерзімді активтері толықтай негізгі қорлардан қалыптасқан және негізгі қорлар құны жыл ішінде 5,7 %- ға кеміген. Ал ағымдық активтер құны 1,4 есеге артқан. Ағымдық активтердің құрамы мен құрылымына 8-кесте көмегімен талдау жасауға болады

 

Кесте 7 - «Жаңа-шырақ» ЖШС-нің 2015 жылдағы ағымдық активтерінің құрамы мен құрылымы.

Мүлік түрлері

жыл басы

жыл аяғында

өзгеріс (+,-)

млн тг

%

млн тг

%

млн тг

%

Ағымдық активтер: оның ішінде:

64323

100

154713

100

+90390

+140,5

-тауарлы-материалдық қорлар

20510

31,9

70780

45,7

+50270

+ 245,0

- дебиторлық берешек

35372

55,0

76571

49,5

+41199

+ 116,5

- ақша қаражаттары мен қаржылық салымдар

8441

13,1

7362

4,8

-1079

-12,8

Кәсіпорынның қаржылық жағдайына заемдық капиталдың құрамы мен құрылымы үлкен әсер етеді, яғни ұзақ, қысқа мерзімді міндеттемелердің арақатынасы (9-кесте).

«Жаңа-шырақ» ЖШС-нің заемдық капиталы 84509 млн теңге не 3,9 есеге артқан. Осы өсімнің 77 % -ын жабдықтаушыларға берешек қамтиды. Сонымен бірге кредиторлық қарыздың басқа түрлері де өсіп отыр. Кредиторлық қарыздың жинақталуы жағымды құбылыс емес, сол себепті талдау барысында кредиторлық қарыздың пайда болу мерзімін, себептерін, олар бойынша төленген айыппұл сомаларын анықтау қажет. Ол үшін балансқа қосымшаларды, аналитикалық бухгалтерлік есеп мәліметтерін пайдалану қажет.

 

Кесте 8 - «Жаңа-шырақ» ЖШС-нің 2015 жылдағы заемдық капиталдың құрамы мен кұрылымының динамикасы.

Заемдық қаражат

көздері

Сомасы, млн тг

Құрылымы, %

жыл басы

жыл соңы

өзгеріс

жыл басы

жыл соңы

Өзгеріс

1 Ұзақ мерзімді несие

-

-

-

-

-

-

2 Қысқа мерзімді несие

6788

20638

+13850

23,6

18,1

-5,5

3.Кредиторлық қарыз

21997

92656

+70649

76,4

81,9

+5,5

-жабдықтаушылар

19983

84799

+64816

69,4

74,8

+5,4

-бюджетке қарыз

1708

3482

+1774

5,9

3,2

-2,7

-жалақы бойынша қарыз

-

1957

+1957

-

1,7

+1,7

-зейнетақы қорына қарыз

306

2161

+1855

1,1

1,9

+0,8

-басқа да кредиторлар

-

257

+257

-

0,2

+0,2

Барлығы

28785

113294

+84509

100

100

 

Баланс өтімділігін талдау өтімділік дәрежесі бойынша топтастырылған актив топтарын өтелу мерзіміне байланысты топтастырылған пассив топтарымен салыстыруға негізделеді.

Өтімділік дәрежесі бойынша актив баптары 4 топқа біріктіріледі:

А1 - абсолютті өтімді (ең өтімді) активтер - ақша қаражаттары мен қысқа мерзімді қаржылық салымдар.

А2 - жедел өтімді активтер - қысқа мерзімді дебиторлық берешектер.

А3 - жай өтімді активтер - тауарлы - материалдық қорлар мен ұзақ мерзімді қаржылық салымдар.

А4 - Қиын өтімді активтер - ұзақ мерзімді активтер жиынтығы (қаржылық салымдарсыз).

Сәйкесінше, баланс пассиві өтелу жылдамдығы бойынша 4 топқа біріктіріледі:

П1 - ең жедел міндеттемелер - кредиторлық берешектер, несиенің уақыты жеткен бөлігі.

П2 - қысқа мерзімді міндеттемелер - қысқа мерзімді несие мен заемдар.

П3 - Ұзақ мерзімді міндеттемелер - ұзақ мерзімді несие мен заемдар.

П4 - Тұрақты міндеттемелер - меншікті капитал жиынтығы.

Баланс пассивінің 3 бөлімінің өтелу жылдамдығы бойынша топтастырылуын келесідей бейнелеуге болады: Жоғарыдағыдай топтастырудан кейін баланс өтімділігіне баға беру үшін актив пен пассив топтары салыстырылады. Егер келесідей қатынастар сақталса, онда баланс абсолютті өтімді болады: А2>П2, А3>П3, А4 <П4.

«Жаңа-шырақ» ЖШС-де екі кезеңде де келесідей қатынас сақталады: А2>П2, А3>П3, А4 <П4 , яғни абсолютті өтімді активтер ең жедел міндеттемелерді өтей алмайды, демек осы сәтте кәсіпорын төлем қабілеті емес, бұл жетіспеушілік басқа топтардың артықшылығымен жабылып отыр, дегенмен, нақты жағдайда өтімсіз активтер өтімді активтердің орнын айырбастай алмайды (10-кесте).

 

Кесте 9 - «Жаңа-шырақ» ЖШС-нің өтімділік дәрежесі бойынша топтастырылған актив және пассив топтары

Актив

 

 

сомасы, млн тг

Пассив

 

 

сомасы, млн тг

төлем артықшылығы

жетіспеушілігі (-), млн тг

жыл басы

жыл соңы

жыл басы

жыл соңы

жыл басы

жыл соңы

А1

8441

7362

П1

21997

92656

-13556

+85294

А2

35372

76571

П2

6788

20638

+28584

+55933

А3

20510

70780

П3

-

-

+20510

+70780

А4

65722

61966

П4

101260

103385

-35538

-41419

Σ

130045

216679

Σ

130045

216679

-

-

 

Актив пен пассив баптарының 1 тобының жиындарын салыстыру жақында келіп түскен кірістер мен төлемдердің (3 айға дейінгі) қатынасын көрсетеді. Тез өткізілетін активтер мен қысқа мерзімді міндеттемелерді салыстыру жақын уақытта күтілетін төлем тәртібінің (3 айдан 6 айға дейін) жағдайының жақсаруы немесе нашарлауы туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді.

Жалпы алғанда баланс активі мен пассиві баптарының I және II топтарын салыстыру ағымдағы өтімділікті анықтауға мүмкіндік береді. Ол қарастырылып отырған мезгілге жақын уақыттағы кәсіпорынның төлем қабілеттілігін (төлем қабілетсіздігін) көрсетеді.

Баяу өткізілетін активтерді ұзақ мерзімді міндеттемелермен салыстыру перспективалы өтімділікті бейнелейді және болашақ кірістер мен төлемдерді салыстыру негізінде төлем қабілеттілігін жобалауды көрсетеді, яғни кәсіпорынның бұдан да алыс алдағы уақытқа қаржылық жағдайының жақсаруы немесе нашарлауын алдын ала біліп отыруға мүмкіндік береді.

Баланс активі мен пассиві баптарының төртінші тобының жиындарын салыстыру кәсіпорынның оның иеленушілері алдындағы міндеттемелерін жаба алу мүмкіндігін көрсетеді.

Бұл кәсіпорын жабылатын кезде ғана керек болады, ал үздіксіздік принципін сақтау немесе жұмыс жасап жатқан кәсіпорын үшін шаруашылық субъектінің өз меншікті айналым капиталының болуы талап етіледі. Ол үшін жоғарыда келтірілген теңсіздік сақталуы тиіс: А4< П4, яғни меншікті қаражаттардың көзі иммобильді активтерден көп болу керек.

Берілген схема бойынша жүргізіліп жатқан талдау уақытылы есеп айырысу мүмкіндіктері бойынша қаржылық жағдайды толығымен көрсетеді. Алайда ол берілген кезеңдегі кәсіпорынның нақты қаржылық жағдайын әрқашан да дәл көрсете алмайды, оның себебі - бухгалтерлік есеп берулер негізінде сыртқы талдау жүргізіп жатқан талдаушының ақпараттарының шектеулілігінде.

Балансты оқуды ең алдымен талдау кезеңіндегі баланс көлемінің (валютасының) өзгеруін анықтаудан бастайды, тұрақсыз болжалға келмейтін бағаның өзгерісіне және тағы басқаларға қарамастан, баланс валютасы кәсіпорынның сенімділік деңгейі мен қызмет көлемінің маңызды сипаттамасы болып қалады және ол кәсіпорынның қаржы жағдайының индикаторларын есептеуде негізгі қызмет атқарады. Кәсіпорын мүлкінің құнын зерттеу үшін, баланстың кезең басындағы жиыны мен кезең соңындағы жиынын салыстырады.

Баланс валютасының абсолюттік өзгерісін анықтаумен қатар, оның өсу қарқының өнімді сату және жиынтық (таза) табыстың өсу қарқынымен салыстыру керек. Баланс валютасының өсу қарқынының сату және жиынтық табыс көлемінің өсу қарқынынан асып түсуі, берілген кәсіпорында қаражатты пайдаланудың жақсарғандығын көрсетеді және керісінше, баланс валютасы-ның өсу қарқынынан өндіру, сату және жиынтық табыс көлемінің өсу қарқынының артқа қалуы кәсіпорынның қаржыны пайдалануының нашарлағандығын көрсетеді.

Кәсіпорынның төлем қабілеттілігі оның қаржылық тұрақтылығын сипаттаушы негізгі критерийлердің бірі болып саналады және онымен тығыз байланысты. Кәсіпорынның төлем қабілеттілігі - бұл оның өз міндеттемелерін уақытында өтеу мүмкіншілігі. Кәсіпорын төлем қабілетті болуы үшін оның қаражаты өз міндеттемелерін уақытында өтеуге және өз қызметін үздіксіз қаржыландыруға жеткілікті болуы керек.

Кәсіпорынның ағымдық және күтілетін төлем қабілеттілігі ажыратылады.

Ағымдық төлем қабілеттілік балансты құру уақытында анықталады, ал күтілетін төлем қабілеттілік нақты алдағы кезеңге келіп түсуі, тиіс төлемдерді есепке ала отырып анықталады.

Төлем құралдарына, әдетте, ақша қаражаттары, құнды қағаздар, дебиторлық берешектің өтелуі сенімді бір бөлігі жатады. Ағымдық төлем қабілеттілікке баға беру үшін осы сәттегі төлем құралдарының сомасын сол сәттегі міндеттемелер сомасына бөлу қажет (11-кесте)

«Жаңа-шырақ» ЖШС-нің нақты сәттегі төлем қабілеттілігі төлем қабілеттілік коэффициенті арқылы бейнеленеді. Ол төлем құралдарының сомасын белгілі бір кезеңдегі мерзімдік төлемдер сомасына бөлу арқылы анықталады. Егер коэффициенттің мәні бірден жоғары болса, онда кәсіпорын төлем қабілетті болып саналады.

Қаржылық талдауы салыстырмалы көрсеткіштер негізінде жүргізудің шетелдік тәжірибесін механикалық түрде көшіріліп алу, көп жағдайда тиімсіз, себебі бұл жағдайда біздің кәсіпорындардың өз ерекшеліктеріне назар аударылмайды. Нәтижесінде бір көрсеткіштердің мүмкін болатын маңызы туралы берілген кеңестер кейбір кезде расталмайды. Дегенмен, қаржылық жағдайды талдау барысында салыстырмалы көрсеткіштерді зерттеу қажет болады, себебі ол болып жатқан жағдайларды түсінуге және де оларды тек ағымдағы мезетте ғана емес, сонымен қатар болашақта да дұрыс бағалауға мүмкіндік береді. Әлдеқайда кең таралған және зерттелген көрсеткіштерге мыналар жатады: өтімділік, қаржылық тұрақтылық, табыстылық және іскерлік белсенділік.

 

Кесте 10 - «Жаңа-шырақ» ЖШС-нің оперативті төлем календар.

Төлем құралдары

Сомасы, млн тг

Міндеттемелер

Сомасы, млн тг

Ағымдық шоттағы ақша

7081

Жалақы бойынша есеп айырысу

1957

Кассадағы ақша

276

Жеткізушілер шотын өтеу

8479

Құнды қағаздар

-

Бюджетпен есеп айырысу

3482 1

Ақша қаражатының келіп түсуі:

 

Зейнетақы қоры

2161

- өнім өткізу

500

 

 

 

Басқа да

 

 

 

66

 

 

- төленуі тиіс аванстар

800

өтелуі тиіс дебиторлық берешек

7612

Басқа да

5

Барлығы

16274

Барлығы

16145

 

«Жаңа-шырақ» ЖШС төлем қабілетті, төлем қабілеттілік индексінің мәні 1,007 (Кт.қ.= 16274/16145 =1,007). Кәсіпорынның төлем құралдарының сомасы төлем міндеттемелерінен 129 млн тг немесе 0,7 процентке көп. Кәсіпорын ағымдағы уақытта төлем қабілетті, бірақ болашақта кәсіпорынның төлем қабілеттілігі төмендеуі мүмкін. Сол себепті кәсіпорынның төлем қабілеттілігіне терең талдау қажет.

 

3 Кәсіпорында қаржылық жоспарлауды ұйымдастыру мәселелері мен шешу жолдары

 

3.1 Қаржылық жоспарларды жүзеге асыру барысында туындайтын

негізгі жолдар

 

Әлемнің дамыған елдеріндегі кәсіпорындардың қаржылық жұмыстарының тәртібі қаржылық болжау процесіндегі алғашқы орында нақты ақша қозғалысын болжаудың алатынын растайды. Бірақ, өнеркәсіптік дамыған елдердің тәжірибесінде нарықтық шаруашылық жағдайында қаржылық болжау ғылыми және тәжірибелік аспектіде қызығушылық тудырады, бірақ оны зерттеу, көшіру үшін емес, республика экономикасының қазіргі жағдайының ерекшеліктері мен экономикалық реформалардың даму дәрежесін есепке ала отырып пайдалану үшін керек.

Қаржылық болжаудың отандық жүйесінің нақты ақша қозғалысының талдауын қамтымайтындағы жөнінде атап айту керек. Бірақ, бұл тапсырма жедел қаржылық жоспарлау процесінде төлем күнтізбесін және кассалық жоспарды құруға жүктеледі, ал бұл дисконттау моделімен салыстырғанда жекелеген ақша ағынын, қаржылық көрсеткіштердің динамикасын қарастыруға мүмкіндік бермейді.

Сонымен қатар, қаржылық болжаудың әр түрлі концепцияларын салыстырмай тұрып, олардың мәнін анықтамас бұрын ақша ағынының дисконттау моделін (мұнда одан әрі де дисконттауды, тек қана оның жеке құрамы ретінде ақша ағынын алғашқы кезеңге дисконттау коэффициенті арқылы келтіру ғана емес, болжау моделі ретінде қарастыру сөз болады) қарстыру негізсіз болады. Біріншіден, біз неліктен қарастырылып отырған концепцияны ұстанамыз. Екіншіден, болжау объектісі ретінде тек қана жалпы кіріс пен амортизация ғана емес, тұтасымен қаржылық ресурстарды болжауды қолдануды нақты негіздеу талап етіледі.

Осы концепциялардың мәні төмендегіше. Қаржылық болжау объектісі ретінде кәсіпорынның шаруашылық қызметінің қаржылық нәтижесі алғашқылары болып қолданылады.

Осы концепцияның екіншісінде қаржылық божаудың объектісі ретінде ақшалай қаражаттардың жиынтық қалдығы қатысады. Біздің пікірімізше, концепциялардың екіншісі талғамға ие болып табылады, өйткені ол болжаудың кең объектісін қамтиды, бір мезетте қаржылық нәтижелерді болжаудың аралық этаптарын да өзіне қамтиды.

Қаржылық ресурстардың қозғалысын болжаудың орны мен ролі қатынасында қаржылық болжаудың қарастырылып отырған концепциялары арасында анық қайшылық жоқ сияқты. Алғашқы шарт бұл жерде уақыт факторына келіп тіреледі. Егер де сөз болашаққа болжау туралы болатын болса, онда қаржылық нәтижелер болашаққа болжау объектісі болады, ал нақты ақшаны болжау мүмкін көп нұсақалы сипатта болады, онда қаржы ресурстарының қозғалысын болжау кәсіпорынның қаржылық жоспарын құру процесінде жедел божау элементі ретінде қарастырылады.

Балансының өтімділік және төлем қабілеттілігінің сипаттайтын коэффициенттерді есептеу талдау талданады компаниялардың балансының құрылымын, сондай-ақ қанағаттанарлықсыз, және компания дәрменсіз сипаттайды.

Рейтингі бизнес қаржылық талдау бизнесті басқаруда үрдісімен болуын көрсетті. Стратегиялық мақсаттары, пайда барынша капитал құрылымын оңтайландыру және инвестициялық тартымдылығын қамтамасыз ету үшін оның қаржылық тұрақтылығын, қаржы-экономикалық жағдайында ашықтығын жетуді қамтамасыз ету үшін ғана емес, болуы тиіс кәсіпорын экономикалық реформа барысында кәсіпорын қаржы саясатының дамуының негізгі іс-шаралар, сондай-ақ тиімді кәсіпорын басқару тетігін құру .

Қаржылық жоспарлау қаржылық бақылау маңызды компоненттерінің бірі болып табылады. Бірінші, кәсіпорынның болашақта анықтау және оның құрылымдық бөлімшелері, және екіншіден, кәсіпорынның қажетті нәтижелерге жобалау және, үшіншіден, әдістері мен құралдарын (ресурстар) таңдау және іс ретін көрсетілген қалаған нәтижелерге қол жеткізу үшін.

Қаржылық жоспарлау негізі осы қарапайым фактіні ресурстар, сайып келгенде, беруді тоқтатуға, бұл шын мәнінде ескермеуге әкеледі.Бұл үшін кәсіпорынның өміршеңдігін қамтамасыз ету үшін өмірлік маңызды құралы ретінде, ол дәйекті және тиімді қаржылық басқару қабылдайды және, атап айтқанда, қаржылық жоспарлау.

Қаржылық басқару міндеттерінің бірі экономикалық теория әділ ресурс иелері (инвестициялауға) орналастыру бейім екенін бекітеді. Бір мезгілде инвестиция олардың астанасы (ақша, ресурстар) болашақ табыс компанияның заңды иелерінің үмітін (акционерлері, «иелері») қарастыру оларды кезде етіп енгізу бірлігіне тәуекел пайда қолайлы деңгейіне ие болды. Ол бұл деңгей баламалы инвестициялардың таза рентабельділік деңгейіне сәйкес және қажет деп болжанып отыр. Дәлірек капиталдың тиімді инвестициялық кәсіпорын иелері (акционерлер), капиталға таза пайда деңгейі осы көзқарасқа, қаржылық жоспарлау үшін негізгі бағдар дәл болуы, кәсіпорынның табыстылық (рентабельділік) болып табылады осылайша акционерлердің үмітін ақтау.

Осылайша, компанияның қаржылық басқару назарға компанияның ұсынған ресурстарды иелерінің барлық топтарының мүдделерін қабылдайды акционерлер де кредиторлар, банктер, жабдықтаушылар мен мердігерлермен қамтиды, бюджет және т.б. тыс қорлар, кадрлық, бұл ресурс иелерінің барлық топтар атап өткен жөн. Компаниялар (яғни, міндеттемелерді қалыптастыруға кім қаржыландыру активтерді көздері) бір жолы немесе қаржылық кәсіпорынның жалпы тұрақтылығын қамтамасыз басқа мүдделі. Тұрақты және төлем қабілеттілігі жұмыс берушінің қайтадан сенімді қарыз алушының несие қабілеттілігі, коммерциялық кредиторлардың (жеткізушілер мен мердігерлер) тұрақты және еріткіш жылы (кейінге қалдырылған төлей отырып болса да) сатып алушы, қызметкерлер олардың инвестицияланған капиталға барабар және тұрақты таза пайданың, банктердің қызығушылық акционерлер, бюджеттік және бюджеттен тыс қаражат төлеуге қабілетін арттырады.

Ол компанияның қалыпты қаржылық жағдайы үздік компаниясы ұсынған ресурстарды иелерінің мүдделері мен үміттерін кездесті.Әрине, осы кезде мүдделері мен немесе одан кем теңдестірілген күту.

 

Кесте 11 - Кәсіпорында қаржылық жоспарлаудың мәселелері мен шешу жолдары.

Мәселелер

Шешу жолдары

Кәсіпорынның арнайы ұйымдастырушылық, ақпараттық, кадрлық қамтылмағаны оперативтік басқаруды жүзеге асыруға мүмкіндік бермейді

Жоспарлаудың тиімділігін жоғарылату үшін және мәліметтерды тез жинау үшін ақпараттық бағдарламаны қолдану

 

Кәсіпорында басқарушылық (өндірістік) есеп жүргізілмейді, ал жоспарлаудың негізі болып бухгалтерлік есептің нақты мәліметтері табылады

Кәсіпорында басқарушылық есепті енгізу және кеңінен қолдану

Кәсіпорында стратегиялық жоспарлау қолданылмайды

Өндіріс тиімділігін жоғарылату және кәсіпорынның қаржылық ресурстарын тиімді пайдалану мақсатында кәсіпорынның даму стратегиясын құру

Қаржылық жоспарлаумен айналысатын жеке бөлімшенің, маманның жоқтығы

Кәсіпорында қаржылық жоспарларды кеңінен қолдану және міндеттемелерді уақытында өтеу үшін төлем күнтізбелікті құру

 

Кәсіпорында жоспар жасау үшін, қажетті ақпараттар толық болмағандықтан, ал кейбіреуі мүлдем белгісіз болғандықтан, кейбір деректер жетіспейтіндіктен, жоспарлау сатысы көбінесе қызметкерлердің өз ісін қаншалықты жетік білетіндігіне байланысты.

Стратегия – бұл алға қойған мақсаттарға қол жеткізу және кәсіпорын миссиясын жүзеге асыру барысында қолданылатын басшылық. Стратегияны қалыптастыру процессі әрдайым балама шешімдер таңдау мәселесімен байланысты болып келеді. Менеджменттің негізгі құралы дұрыс дайындалған стратегия болмайынша кәсіпорында стратегиялық әрекеттер мен шешімдердің қажетті біртұтастығына қол жеткізу мүмкін емес. Стратегиясы жоқ кәсіпорын тиімді бәсеке күресін жүргізе алмайды: жалпы оның әрекеттері өзгермелі сыртқы және ішкі жағдайларға жауап бере алмайды және қалыптасқан мәселелерді тиімді шешуге де ықпал ете алмайды. Кәсіпорынның стратегиялық бағдарлары мен мақсаттарына қол жеткізуге бағытталған, бәсекелестер арасында даму артықшылықтарына мүмкіндік беретін, сонымен қатар, оны жүзеге асырудың қадам бойынша бірізділігін анықтайтын көріністердің, шешімдер қабылдауға арналған ережелер мен жолдардың болуы жақсы ойластырылған стратегияның өзіндік ерекшелігі болып табылады.

Батыс аймақта көлік қызметтерін көрсетудің бәсеке нарығында көшбасшылық ұстанымды жаулап алуды және оны тиімді жүргізуді көздейтін кәсіпорын үшін мұндай даму стратегиясының болуы өте маңызды.

Өнім сапасын арттыру жоспары кәсіпорын үшін маңызды, өзінің техникалық-экономикалық көрсеткіштері бойынша ҒЗЖ және ҰКЖ барлық кезеңдерінде отандық және әлемдік техниканың жетістіктерімен, техникалық дайындығы, өнімді дайындау мен оған қызмет көрсетуі талапқа сәйкес негіз-делген, өнім түрлерінің тұтынушылық қасиеті мен ассортиментін жаңарту көрсеткіштерінен тұрады. Осыған байланысты ескі бұйым түрлерін өндірістен алып тастап, оны ауыстыру қарастырылады және оның ауыстырылу немесе жаңғыртудың нақты мерзімі көрсетіледі, сондай-ақ өндірілетін бұйымның негізгі техникалық-экономикалық көрсеткіштерін жақсарту, өнімді дайындаудың барлық кезеңдерінде техникалық стандарттар мен шарттар талаптарын сақтау қарастырылады.

Өнімді сату жоспары кәсіпорынның нарықты маркетингтік зерттеу үдерісінде анықталған нақты тұтынушылары мен сатып алушыларына сатылатын өнім (жұмыс, қызмет) көлемінің көрсеткіштерінен тұрады. Кәсіпорын өнімінің сатылу көлемі жоспарлы кезеңде жеткізуге, тиеуге және төленуге арналған өнім және қызмет құнынан - дайын өнім, өз өндірісінің жар-тылай өңделген өнімдер, өнеркәсіп сипаттағы жұмыс пен қызмет, басқа ұйымдарға көрсетілетін қызмет (кәсіпорынның көліктік қорлары мен жабдықтарын күрделі жөндеу және жаңғырту), сондай-ақ көмекші өндірістің күрделі құрылыс және өнеркәсіптік емес шаруашылық бойынша өнімін (жұмысты орындау және қызмет көрсету) сыртқа сатудан тұрады.

Негізгі проблемаларды анықтау және өндірісті жоспарлау мынадай принциптер тұжырымдауға болады: жоспарлау процесі кәсіпорынды басқару жүйесін құрылымдарда өзгерістермен сақтауға жүйесі өзгерістермен қарқынын сақтауға тиіс. Мақсаттары бойынша жүзеге асырылуы тиіс (түзету және нақтылау) жоспарлау, бұл жоспарлар интеграцияланған және өзін-өзі жеткілікті болады, тек егер «жоғарыдан-төмен» жүйелі болып табылады. Назарға сыртқы ортадағы өзгерістерді ескере отырып, әрине сценарий жоспарлау, тәуекелдерді іске асыру. Сіз бәсекелестердің нақты қауіп-қатерлер үшін өтеуге қорғаныс іс-қимылдарын жоспарлау қажет.Жоспарлау жүйесі, әйтпесе тіпті үздік жоспарларды іске асыру тиімді болмайды, жауапкершілік орталықтары қолданыстағы кәсіпорын жүйесіне байланысты болуы тиіс. Жоспарлау жүйесі топ-менеджерлер үшін ынталандыру жүйесін, «негізгі» басшылар мен мамандарды қамтуы тиіс!

Осы принциптерін іске асыру, менің ойымша, шығындардың пайда болу ықтималдығы азайтады стратегиясын құру және жүзеге асыруға көмектеседі.

Менің тұрғымнан алғанда, кәсіпорындағы қаржылық жоспарлау жақсарту мазмұны ұйымдастыру емес, керісінше тиіс. Кәсіпорын жүйесінің ішкі реформасын бағытталуы тиіс. Онда жұмыстың теориялық бөлігінде талқыланды, оның екі негізгі бағыттары, сондай-ақ олар үшін ол дұрыс, барлық стратегиялық жоспарлау және операциялық жоспарлау салу қажет.Біз стратегиялық жоспарлау туралы айтар болсақ, онда ол белгілі бір уақытта ең үздік нәтиже береді бизнес жүргізудің бағыттары мен жолдарын іздейді.

Бірақ, ең стратегиялық жоспарлау маңызды сұраққа жауап беру үшін және қашан стратегиялық мақсаттарын орнату жоспарын қалыптастыруды бастау қажет. Енді жедел басқару үшін. Жоспарлау басты қиындық - іске асыру. Жазу жоспары соншалықты қиын емес, бірақ ол жұмыс жасауға қалай болады. Жоспарлары өзі осы, «ашылатын» болуы, және олар компания басшыларына нақты ниет ұсынуға талап етуі керек. Жиі басқа адамдар жоспарлары жай өйткені оның жұмыс істемейтіні құрылған. Сондай-ақ, жоспар нарық жағдайындағы шынайы болуы тиіс. Яғни, олар ақша төлеуге дайын ба, тұтынушылардың оң саны бар ма, нарықтық бар ма талдау қажет? Өкінішке орай, әркім компаниялар жиі назарға емес екенін біледі.Жоспарлау келесі аспект - ұйымдастыру мүмкіндігі. Жоспарлау процесін ұйымдастыру болмауына байланысты проблемалар себептерінің Көптеген. Бұл себептері болып табылады: қорытынды нәтижеге бағдар болмауы, деректер, жоғалту, беру және оның өзгеруі, шамадан тыс ұзындығы қабылдау бекіту рәсімдері, және бірнеше басқалар.

Осы мәселелерді шешу үшін, сіз қаржылық жоспарлау, оның элементтері анықтау керек, олар көп қосылған және қандай құралдар, оларды шешу үшін қажет. Жоспарларын, тіпті сол аспект менеджерлер үйренуі тиіс маңызды рөл атқарады, олар мұны үйрену керек. Мәселе ауданы осы стратегиялық жоспарлау болып табылады, тактикалық жоспарлау бір жол немесе басқа өткізу тырысуда. Бірақ ол доктринаның мәселе болып табылады, бірақ стратегиялық жоспарлау үшін біраз қиын. Басқа түрін жоспарлау қажеттілігі бар, сондықтан бизнестің жаңа деңгейіне, жетіп міндетін қойып «стратегиялық» деңгейінде жүзеге асуға тек күшті компаниялар.

Ол назарға жыл бірнеше саяси және экономикалық жағдайларын ескере отырып, Ресейде бизнесті дамыту мүмкін-ақ осы қажеттілігін қанағаттандыру үшін, ол, басқа елдерде ұқсас бизнесті дамыту жолдары туралы ақпарат болуы қажет. Ең көп таралған мәселе - бұл қайта құрылымдау болып табылады. Компаниясы «өсті», және оның күрделі ұйымдық өзгерістер қажет делік және бұл кейін және т.б. стратегиясы туралы жүйелі жұмыс, кадрларды қалыптастыру, корпоративтік мәдениет, бар бірақ ауыр жоспарлау қажеттілігі тек осы ұйымдармен шектелген.

Жақсы жоспарлары қазір өте сирек, тіпті аз деседе болады, сондықтан барлық жерде бақыланатын емес шағын және орта бизнесті, заңсыз және қылмыстық актілерді, насихаттай отырып, сол мәселенің түрі болып табылады.

Бірақ, екінші жағынан, компаниялардың көпшілігі, әсіресе өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда жақсы жұмыс істейтін қаржы жоспарларын жасайды. Менің ойымша, болашақта бұл тереңірек есептеулерде автоматтандыру және барлық қаржылық жоспарлау жағынан дайындау болмақ. Өйткені бір жерде әлі тұр, өнертабыс, өйткені, бұл, біріншіден, техникалық процесс байланысты жаңа бағдарламамен қамтамасыз ету. Соңғы өз жұмысында менеджерлер, бухгалтерлер көмектеседі. Ол жұмысты орындауға уақыт, күш азайтады және тиімділігін арттырады, екі сандық және сапалық тұрғысынан ретінде бір жағынан, бұл, үлкен пайда болып табылады.

Дебиторлық борыштың пайда болуы кредиторлық борыш сияқты ақшаны аудару арқылы есеп айырысу жүйесі кезеңіндегі шаруашылық қызметтегі объективті процесс болып табылады. Дебиторлық борыш барлық уақытта есептеулер тәртібінің бұзылуы нәтижесінде туындап, барлық уақытта да қаржылық жағдайды нашарлатады деуге болмайды. Сондықтан да, оны меншікті қаражатты толығымен айналымнан шығару деп есептеуге болмайды, өйткені оның бір бөлігі банктік несиелендірудің нысаны болып табылады да кәсіпорынның төлем қабілеттілігіне ешбір ықпал етпейді.

Компанияның қаржылық жай-күйін талдау негізгі объектісі балансы болып табылады. Алайда, баланс кәсіпорынның активтері мен міндеттемелерінің белгілі бір күнге, яғни ағымдағы жағдайын көрсетеді. Есепті күнге қаржылық жағдайын дұрыс және мағыналы бағалау активтер мен міндеттемелердің мөлшері мен құрылымын өзгеру динамикасын талдау қажет, өйткені оның активтері мен оларды қаржыландыру көздері мөлшері мен құрылымын «сурет» бір түрі болып табылады. Кәсіпорынның жобалық қаржылық көрсеткіштерін талдау үшін қажетті кезең ішінде осы өзгерістер себептері мен компания өзгерістер жалпы қаржылық тұрақтылықты анықтау үшін.

Компанияның екінші қадам қаржылық жоспарлау процесі, атап айтқанда жоспары кезеңнің соңында оның қалаған ( «қалыпты») қаржылық жай шынайы құрылысын ескере соңғы есепті күнгі жағдай бойынша компанияның, жоба балансында нақты қаржылық жағдайын ескере отырып, жобалау болып табылады. Жоба, кәсіпорынның акционерлері мен кредиторларға негізгі қабылданады мүдделері мен үміттерін сәйкес, мысалы, компанияның болашақ қаржылық жағдайын көрсетуі тиіс компаниясы ұсынатын ресурстар иелері. Баланстың жобалау мақсаты норма ретінде қарастырылады жалғастырады компанияның қаржылық жағдайы, негізгі параметрлерін анықтау болып табылады. Осы норма бар қаржылық жоспарлау процесінде компания өзгерістердің қаржылық жай-күйін есептеу нәтижесінде туындайтын активтер мен міндеттемелердің нұсқалары баланстарын салыстыруға болады. Жоспарлау кезең соңында компанияның қажетті қаржылық жағдайын дизайнымен қатар қажетті қаржы-экономикалық есептеулер орындау арқылы жай-болжауды жүзеге асырылады. Осы есеп айырысу үшін негіз осы кезеңнің соңында, жоспарлы кезеңге арналған, және осы негізде активтер мен міндеттемелердің болжам балансын кірістер мен шығыстар, түсімдері мен төлемдерінің жасауға тиісті көзі деректер болып табылады.

Қойылған мақсатқа жету үшін қызметтік жіті италдау жүргізіп, одан соң алынған нәтижелерге ортақ тексеріс және жасалған тұжырымдамаға бағалау жүргізу керек. Бұл сатының басты міндеті болашақ тауарды дұрыс орналастыруда, жаңа тауарға қолданыстағы тауарлар арасынан орын табу. Орналастыру нарыққа жаңа тауармен шығудың потенциалдылығын анықтау мақсатында жүргізіледі. Сонымен қатарласа кәсіпорынның қаржылық құрылымы инвестиция көздерін іздеуді, туәкелділік талдауын және қажетті салымдардың көлемін бағалауды жүзеге асырады. Инвестициялардың көлемі ҒЗИ және өндіріспен бірігіп отырып анықталады. Жүргізілген зерттеулер нәтижесінде басшылықпен бірігіп отырып жасалған ұсынылған тұжырымдамаға тексеріс жасалады, және оны бекіткен жағдайда жаңа тауарды сынақтан өткізу туралы тактикалық тапсырмалар қойылады.

Егер жобаны іске асыруды жалғастыру туралы шешім қабылданатын болса, онда бизнес-жоспар жасауды бастайды. Бұл сатыда сондай-ақ ерекше назарды маркетингтік зерттеулерге ғана емес, сонымен қатар патентті-құқықтық талдау жасауға да аудару керек. Заңға сәйкес, интеллектуалды жеке меншікті жасап шығару немесе жекешелендіру жарғылық капиталға енгізілетін кәсіпорынның негізгі қорларына теңестіріледі. Егер уақытында нарықтағы бәсекеге қабылеттілік позициясын қорғауға және технологияны патентпен қорғауға қажетті назар аударылмайтын болса, бәсекелестердің сіздің технологияңызды қолдануы мүмкін болғандықтан салынған инвестициядан түсетін жалпы табыстың азайып кетуіне әкеліп соғуы мүмкін. Технологиядан өзге сауда маркасын да болашақта көшірмелерден сақтану үшін тіркеп қою керек. Қаржылық бөлімшеге, алдымен бизнес-жоспардың құжаттау талаптарына сай етіп есеп жүргізу қажет. Сондай-ақ ерекше назарды нарыққа шығарылған жаңа тауар сәтсіз болған жағдайда пайда болған шығындарға аударған дұрыс. Бақылау сатысында инновациялық жоба болашағына талдау потенциалды инвесторлармен бірлесіп жүргізіледі.

Егер жоба толығымен бекітілсе, сауда маркасын жасау, өнім өндірісін сертификаттау және стандарттау жұмыстары басталып, қажетті құрал-жабдықтар сатып алынады. Мұнда өнімнің сапасы соған байланысты болатындықтан, жабдықтарды жеткізушіні таңдауда қателеспеу қажет. Одан басқа, станоктар мен жабдықтар ұзақ мерзімге алынады, және келешекте кәсіпорын қосалқа бөлшектер мен қажетті заттарымен қамтамасыз етіп отыратын сол жабдықтарды өндірушілермен жұмыс жасайтын болады. Жиі бұзылулар жиі тұрып қалатындығының белгісі. Сондықтан жабдықтарды таңдауда өте сақ болу керек.

Дипломдық зерттеуде жаңа тауарды нарыққа енгізу үрдісін коммерциялизация деп аталатындығы атап өтілген болатын. Барлық жоба тобына жаңа тауарды нарыққа қашан, қайда және қандай жағдайда шығару керектігін шешіп алған жөн. Соған сәйкес негіз ретінде тұтынушылардың бейімделу тұжырымдамасын алған дұрыс. Мысалы, «Johnson’s baby сәбилерді күтуге арналған құралдар тобы» кейіннен нарықта «барлық жанұя мүшелерінің терісін күтуге арналған құралдар тобы» ретінде шыға бастаған. Жазуға арналған жапсырылатын қағаз өнеркәсіптік өнім ретінде жасап шығарылған болатын, алайда бұл тауар танымалдылыққа тұтынушылар нарығында ие болды. Сондықтан бірінші сәтсіздіктер таңдалған стратегияның дұрыс еместігін көрсетпейді.

Қаржылық жоспарлау процесінің келесі қадам ықтимал ауытқуларды талдау, соның ішінде қажетті (қалыпты) мемлекет, компанияның қаржылық жағдайы болжамды (есептелген) салыстыру болып табылады. Жоспар кезең соңында компанияның қажетті (қалыпты) қаржылық жай-күйін енді бақылау ұғымдардың негізінде бұрын салынған жобаның активтер мен міндеттемелердің, балансында салыстырғанда жобаланған балансы. Жобаның тиісті параметрлерін балансының болжамы балансының негізгі параметрлерін ауытқулар елеусіз деп танылған болса, активтер мен міндеттемелердің, кірістер мен шығыстардың және түсімдері мен төлемдерінің тепе-теңдік нәтижесінде болжамдық есептеулер кәсіпорынның қаржылық жоспары шеңберінде бекітіледі. Құрылымдық параметрлерінің бастап есептеледі ауытқулар айтарлықтай болса, онда шешім болжам балансы немесе қажетті мемлекет параметрлерін негізінде есептеледі бастапқы деректер, түзету жүзеге асырылады.(Қатарынан жақындату әдісі) жобалау процесінде анықталған бағаланған активтер мен міндеттемелер көрсеткіштері кәсіпорын қалаған (қалыпты) параметрлерін жарамдылығын жеткеннен кейін және жобаның ықтимал түзетулер теңестіретін, кәсіпорынның қаржы жоспарын бекіткен. қаржы жоспарының негізгі құжаттардың құрылымы кем дегенде, жоспар, кірістер мен шығыстар, баланста және түсімдері мен төлемдерінің жоспарына ретінде енгізілуі тиіс.

Ол жоғарыда талқыланған процесінің нәтижесі кәсіпорын (корпоративтік) деңгейі бойынша қаржы жоспарын жасау екенін атап өту орынды болып табылады. Бұл жоспар кірістер мен шығыстар, активтер мен міндеттемелердің кәсіпорынның және, түсімдері мен төлемдерінің жақсы балансын қамтамасыз етеді.

Мониторинг процесінде әр түрлі басқару шешімдерін әсерін бағалау үшін, тиісті қаржылық және экономикалық есептеулерге негізделген ақылға қонымды және негізді реттеу мақсаттарды (параметрлер) жүзеге асырылады.

Қаржылық жоспарлау негізгі мақсаты болып табылады:активтер (активтер) және міндеттемелер (қаржыландыру көздері) кәсіпорындарды ұтымды теңгерімін қамтамасыз етеді. Басқаша айтқанда, тұрақты және экономикалық өміршең қаржыландыру активтері.

Төлем операцияларының түсімдерді және төлем балансы, яғни екі мерзімдері және шамасы кәсіпорынның барлық міндеттемелерін орындау үшін төлем барабар құралдарын қамтамасыз ету.

Қаржыландыру активтерді көздері міндеттемелері, қазір өз қызметінде пайдаланылатын ресурстардың иелерінің азаматтық құқық субъектісі ретінде кәсіпорын туындайтын яғни міндеттемелері болып табылады, бұл міндеттемелер борыш яғни болуы мүмкін оларды ұсыну мерзімі аяқталғанға және меншікті капиталдағы мерзімсіз акционерлердің заңды иелеріне кәсіпорынның міндеттемелерін қалыптастыру бойынша қайтарымды, қарыз. қатысушылар.

Қаржыландыру операциялары көздері төлеу құралы ретінде (қолма-қол ақша және коммерциялық қағаз қаржыландыру операцияларын қалыпты экономикалық жүйе көздері болып табылады) пайдалануға болатын өтімді активтер болып табылады.

Кәсіпорынның қаржылық басқарудың мақсаты ұзақ мерзімді перспективада өзінің қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету және қолдау болып табылады. Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығы бойынша барлық төлем міндеттемелерін орындау өз өсімін молайту және уақтылы жеткілікті пайда алу, жұмыс істеуі үшін оның қабілеті жатады. Осы мағынада, ол кімнің қызметі қамтамасыз ететін қаржылық тұрақты компания болып табылады.

-       активтер бойынша қайтару банк кредиттері бойынша пайыздық

мөлшерлеменің төмен емес

-       активтер бойынша қайтару кем емес капиталдың рентабельділігі

-       түсімдері мен төлемдерінің балансы (кіріс және шығыс ақша ағымдары)

немесе орта мерзімді перспективада оң таза қолма-қол ақша ағыны

-       Кәсіпорынның өндірістік әлеуетін ұдайы қамтамасыз ету үшін

(әлеуметтік қамсыздандыру бөлігі және адам ресурстарын дамыту, оның ішінде) таза табыс, төзу және амортизация жеткілікті бұқаралық.

 

 

3.2 Кәсіпорында қаржылық жоспарлауды жетілдіру бағыттары.

 

Мақсатты кешенді бағдарламалар бойынша шығындардың тиімділігін анықтау кезінде жалпы тиімділіктен басқа жеке шаралар мен тапсырмалардың тиімділігі де есептелінеді. Мұнда жалпы тиімділік көрсеткіштері нәтиже алудың және шығындарды жұмсаудың есептік мерзімдеріне негізделе отырып, анықталады. Соңғы өнім - халық шаруашылығының соңғы өнім өсімінің элементі болып табылатын, сол мақсатты кешенді бағдарламалар бойынша құндық және табиғи көріністегі бағдарламаның ақырғы өнімінің бағдарламаны жасауға кеткен толық (ілеспелі салаларды ескергендегі) шығындарға қатынасы тиімділіктің маңызды көрсеткіші болып табылады.

Шығындардың жалпы және салыстырмалы экономикалық тиімділігінің есептері жоғарыда көрсетілген қорытынды көрсеткіштерімен шектелмеуі тиіс. Шығындардың экономикалық тиімділігін жан-жақты негіздеу және талдау, олардың тиімділігін арттыру жолдарын айқындау үшін қорытынды шешімді қабылдау кезінде алынатын нәтиженің жеке жақтарын сипаттайтын қосымша көрсеткіштерді пайдаланған дұрыс: еңбек өнімділігі, қор қайтарымы, меншікті күрделі салымдар, шикізат, материалдар, отын, энергияның үнемделуі, өндіріс шығындарының төмендеуі, әлеуметтік нәтижелер.

Экономикада бағаны реттеуді жүзеге асыру үшін жекелеген мемлекеттердің пайдаланатын тетігінің құрамы әркелкі болып келеді және ол салалардағы меншік нысандарының арақатынасына, қысқа және ұзақ мерзімдік әлеуметтік мақсаттарға, халықаралық экономикалық байланыстардың ұйымдастырылу дәрежесіне, ауыл шаруашылық өніміне баға белгілеудің американдық жүйесі өзінің «демократиялығы» және икемділігімен ерекшеленеді. Оның мәні фермердің ертеңгі күніне сенімділігін арттыруға негізделген. Әңгіме нарықтағы бағалар өзгерісінің жағымсыз үрдісі жағдайында фермерге табыстың ең аз мөлшердегі деңгейіне кепілдік беретін кепілдемелік бағалар жөнінде болып отыр. Мұндай кепілдік фермерлердің тауарлы-несиелік корпорацияларымен келісімшартқа отыруы кезінде де қамтамасыз етіледі. Тауарлы-несиелік корпорациялар фермерлерден кепілдемелік бағалар бойынша өнім қабылдай отырып, оларды белгілі бір сомадағы (өнім көлемі х баға) несиемен қамтамасыз етеді. АҚШ-тың осы тәжірибесін Қазақстан жағдайында да қолдануға болар еді.

Шаруашылық қызметтің негізгі көрсеткіштерінің өсу деңгейінің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін және қаржылық дағдарыс жағдайынан шығу үшін кәсіпорынның қаржылық жағдайын жақсартуға бағдарлама жасап шығару керек.

Басқару жүйесінде басқарудың мақсаттылық (мақсатты-бағдарламалық), стратегиялық, маркетингтік, дивизионалдық, сызықтық, функционалдық және басқа да түрлерін ұтымды үйлестіре отырып жүзеге асырған жөн.

Компанияның бюджеті - белгілі бір уақыт аралығында кәсіпкерлік қызметтің барлық аспектілерін қамтиды және тұтастай алғанда кәсіпорын үшін және оның бөлімшелерінің әрқайсысы үшін аға басқару белгілеген компанияның мақсаттары мен саясатын көрсеттін жоспары. Кәсіпорын жоспарлау жүйесіндегі қаржылық басқару стратегиясының элемент жоқ сияқты. Сондықтан ол бақылау құрылымында осы элементті енгізу және басқару процесін автоматтандыру арқылы бюджеттік басқару жүйесін іске асыру үшін қажет. Жүйесін қалыптастыру бойынша жұмыстар мынандай кезеңде іске асырылуы қажет:

-       Қаржы құрылымы жобалау.

-       Бюджет жүйесінің жобалау.

-       Ішкі есеп саясатын әзірлеу.

-       Даму жоспарлау жүйесі.

-       Талдау жүйесін дамыту.

-       Реттеу.

Жай ғана объектілерді және есеп нысандарын дамыту үшін жеткіліксіз болып табылады. жоспарларының процесі - оның барысында басшылардың ұжымдық процесі түзетіледі, бекітілді.

Бұл жоспарының оңайлатылған нұсқасы. Басқарудың нақты талаптарын ескере отырып, рәсім оңай немесе қиын болуы мүмкін.Бюджеттеу жүйесін тығыз есепке алуға байланысты. Бухгалтерлік есеп - бұл, ең алдымен, ақпаратты жинау және сақтау жүйесі болып табылады. Ал осы кезеңде негізгі міндеті толымдылығын және дұрыстығын ескерілетін деректер, сондай-ақ кәсіпорынның қызметкерлері арасындағы беру шығындарды азайтуды қамтамасыз ету болып табылады.

Мерзімінен бұрын өтеу жағдайда клиенттерге жеңілдік ұсынылғандығын пайдасына маңызды аргумент компания бір уақытта фактісі дебиторлық, бірақ қаржыландыру көлемін ғана емес, төмендетуге қабілетті болып табылады, яғни, қажетті капиталдың сомасы. Жеткізуші борышқа қызмет көрсету, сондай-ақ уақытша бос қаражатты пайдалану мүмкіндігі пайда жоғалуына қажеттілігіне байланысты шығындарды көтереді.

Қайта қаржыландыру мақсатында дебиторлық берешектің факторинг нысаны пайдаланылады.

Факторинг - сауда операцияларын қаржыландыру үшін жол, комиссионер төленуге сомасының аванс қабылдау, дебиторлық берешекті сатып, және белгіленген мерзімде төлем төлеу. Осы комиссары оларға төлемеу мүмкіндігі, оның ішінде сатып алынған шоттар, байланысты барлық коммерциялық тәуекелдер қабылдайды.

Қазіргі заманғы факторинг, компаниялар, коммерциялық қарыздар теріс аспектілерін көмектеседі. Продюсер факторингтік арқасында айналым капиталын алады.

Басқару органдарының ұйымдық құрылымы бәсеке қабілетті басқару жүйесінің қалыптасу негізін құрайды, әрі басқару есебі мәліметтері негізінде, анықталмаған жағдайда субъектілердің мақсаттары мен міндеттеріне сәйкес басқару функциялар кешенін жүзеге асыруға және басқару шешімдерін жасап шығаруға, сондай-ақ сыртқы орта факторларының өзгеруіне қарсы тұруға қабілетті ұйымдаса байланысқан элементтер жиынтығын көрсетеді.

Негізінен ұйымдық жобалаудың ең маңызды міндеттері болып келесілер есептелінеді:

-       басқарудың ұйымдық құрылымын тиімді ету;

-       қызметкерлермен жұмыс уақытын қолдану және еңбек жағдайымен қоса жұмысты орындау технологиясын жетілдіру;

-       қызметтің ақпараттық және құжаттық қызмет көрсетілуін дамыту және ұйымдастыру мен есептегіш техникамен бөлімшелерді жарақтандыру.

Кәсіпорынды ұйымдық құрылымдардың иерархиялық деңгейі мүмкіндігінше аз болып, басқару нормаларының талаптарын қанағаттандыру керек. Сонымен қатар персоналдар саны мен ұтымды ресми байланыстары болуы керек. Нақты осындай құрылымдырда функцияларды оптималды етіп тарату сақталады да, олардың шектен тыс асуы мен шашырандылығы секілді мәселелер орын алмайды. Негізінен ұйымдық құрылымдарды құрудың негізгі әдістерінің қатарына салыстыру және ұқсастыру, эксперттік бағалау, ұйымдық-экономикалық модельдеу және тағы басқаларды жатқызуға болады.

Әдетте ұйымдық жобалаудың мынадай түрлерін ажыратады:

1. Локалдық - яғни берілген міндеттердің қандай да бірін енгізеді;

2. Кешенділік - яғни барлық міндеттерді енгізеді.

Тәжірибеде көбінесе локалдық жобалау жүзеге асырылады. Ал кешенділік ұйымдық жобалаудың тәжірибеде қолданылмауының бірден-бір себебі кәсіпорындағы басқаруды ұйымдастыруға қажетті жұмыс координациясының болмауы әрі әртүрлі мамандығы бар мамандар орындайтын жұмыстардың түйісу күрделілігі болып табылады. Ұйымдық жобалауда әсіресе көп шығынды болып автоматтандырылған және ақпараттық жүйелерді әзірлеу саналса, басқаруды ұйымдастыру тұрғысынан алғанда құрылымдарды ұтымды етіп құру міндеті айтарлықтай маңызды болып келеді.

Басқарудың ұйымдық құрылымын қалыптастыру үшін келесі алгоритм бойынша әрекет жасау арқылы органикалық әдісті қолдану қажет:

-       қоршаған ортаның құрылымдары үшін мақсаттар мен міндеттер қою;

-       сыртқы бақылаушы кәсіпорындармен қатынасы ретінде кәсіпорынның мінезқұлық варианттарын және сыртқы құрылымдармен байланыс желісін қалыптастыру, әзірлеу;

-       кәсіпорында көрініс тапқан факторларға жауап ретінде іс-әрекет функцияларын, олардың ерекшеліктеріне сай қызметтер мен бөлімшелер бойынша тарату;

-       басқарудың ұйымдық құрылымын қайта құру, жаңа қызметтерді, бөлімшелерді құру және қызмет етіп тұрған бөлімшелерге жаңа кешенді функцияларды енгізу;

-       штат кестесін айқындау, жаңа лауазымдарды енгізу және ынталандыру механизмін құру.

Мұндағы басты мақсатты функция – нарықтық талаптарына сай ресурстарды тиімді пайдалану негізінде бәсекеқабілетті өнім шығару және өндірісті ұтымды басқаруды ұйымдастыру болып келеді.

Ұзақ мерзімдік перспективада кез келген кәсіпорынның бәсекелестік күресте жеңіп, топ жарып алға шығуына мүмкіндік беретін бәсекеқабілетті стратегияның маңызы соңғы кездері күрт артуда. Барлық кәсіпорындар қатал бәсекелестік жағдайында тек ұйымның ішкі жағдайын қадағалап қана қоймай, олардың айналасында болып жатқан өзгерістердің артынан ілесуге мұрша беретін ұзақмерзімді бәсекеқабілетті стратегиясын құрастыра бастауы заман талабы болып отыр.

Әрбір стратегия - бұл кәсіпорынды дамыту болжамының нәтижесі. Стратегия сала ерекшеліктерін есепке ала отырып, тауар концепцияларында айқындалатын қажетті бәсекелестік артықшылықтарды әзірлеуге мүмкіндік береді.

Кәсіпорынға стратегия сыртқы ортамен оның ішкі мүмкіндіктері арасындағы тепетеңдікті табу үшін қажет. Стратегияның басты рөлі күнделікті өзгермелі нарық ортасының талаптарына кәсіпорынды икемдеу және сыртқы орта әсерлеріне жауап ретінде реакцияларды нақтылаумен түсінеледі. Ешқандай кәсіпорын өзінің қызметінің барлық саласындағы бәсекелестеріне қарағанда бәсекелік басымдыққа жете алмайды. Дегенмен ол қандай да болмасын белгілі бір нарық шеңберінде ұзақ мерзімдік перспективада өзінің күш-жігерін бәсекелестік басымдылыққа бағыттауы мүмкін.

Кәсіпорындарда есеп айырысуды жетілдіру келесі бағыттар бойынша жүргізілуі керек - кәсіпорынның қаржы ресурстарының жалпы шамасын максималдау позициясында ең тиімді деген есеп айырысу формаларын пайдалану және керісінше - айналымнан қаражаттарды алуға әкелетін есеп айырысу формаларынан бас тарту, мұнда кәсіпорын операцияның кредиторы қатынасында қатысады. Есеп айырысу операцияларына қызмет ететін банктердің сенімділігі, есеп айырысу механизмінің құқықы және инфрақұрылымын қамтамасыз ету сияқты факторларына да көңіл аудару керек.

Сондықтан да нарық жағдайларының даму тенденцияларына сәйкес келетін және де кәсіпорын қызметінің күшті жақтарын тиімді әдістер арқылы пайдалануға мүмкіндік беретін артықшылық пен стратегияны анықтаудың маңызы зор.

Салада негізгі экономикалық көрсеткіштерді анықтау ерекше орын алады. әдетте оларға мыналар жатады: рыноктың көлемі; бәсекелестік қандай салада өтуі мүмкін(жергілікті аймақ, ұлттық жаһандық); рыноктың өсу жылдамдығы және саланың өмірлік циклы; бақталастырушылардың саны және олардың көлемдері, шоғырлану дәрежесі; технологиялық өзгерістердің деңгейі; экономикалық өндіріске, маркетингке, жүк тасымалдауға әсері; капиталға қоятын талаптар; саланың табыстылығы және т.б.

Стратегиялық көре білудің басты міндеті өзгермелі ортада ұйымның қызметінің икемділігін қамтамасыз етіп, мақсаттарға жетуі үшін қажетті жаңалықтарды енгізу. Бұдан басқа, қаралып отырған кәсіпорында стратегиялық жоспарлау кәсіпорынның кәсіпкерлік әрекеттерін үдету құралдарының бірі.

А) Өнімдік көре білу саласында кәсіпорынның стратегиясын көре білу қолдағы бар тауарлар мен қызметтерді модификациялауға, сондай-ақ нағыз жаңа өнім жасауға бағытталған. Сондай-ақ, өнімдік көре білу саласында компания барлық серіктестеріне ұсынылатын тауарлар бекітілген талаптарға жауап беретіндігіне кепілдік береді. Олар техникалық көмек көрсетіп, қажетті түсініктемелер мен кеңестер беретіндігін атаған жөн.

Өнімдік көре білу саласындағы негізгі мақсаттары: әрбір тапсырыс бойынша мұнай-газ кәсіпорындарының талаптарын нормативтік құжаттардың талаптарына сай келетін оңтайлы техникалық шешімдер қабылдау арқылы барынша қанағаттандыру; барлық келісімшарттарды орындауды мұнай-газ кәсіпорындарына тұрақты пайданы қамтамасыз ететін, келісімшарттық бағаның шегінен аспай, ыңғайлы экономикалық тиімділікпен және мерзімінде аяқтау; сапа менеджменті жүйесін жетілдіру арқылы жұмыстың тиімділігі мен нәтижелілігін арттыру; шығаратын өнімдер мен көрсететін қызметтер бүгінгі күні қамтамасыз етеді: өндірістің қауіпсіздігін; сенімділік, үнемділік пен экологиялық қауіпсіздікті.

Б) Барлық деңгейде ұтымды шешім қабылдауды қамтамасыз етеді; білікті әрі тәжірибелі инженер-техник персоналдары, заманауи техникалық жабдықтары, нормативтік базасы, қажетті лицензиялары бар; өнімдер жасауда және қызметтер көрсетуде озық технологиялар мен заманауи бағдарламалық өнімдерді пайдаланады; ноу-хау енгізеді және өз өнімдерін өндіру технологиясының үдерісін жетілдіреді.

Бұдан өзге, «Сапа саласындағы мақсаттар» құжаты әзірленген, онда кәсіпорынның тиісті деңгейінде сапа саласындағы мақсаттар белгіленген: өнім шығару үдерісін жақсартуға бағытталған негізгі мақсаттар; жобалар директорлары, сапа саласындағы мақсаттар; кәсіпорынның өнім шығару жөніндегі өндірістік үдерісіне қатысатын бөлімшелері мен өндірістік бөлімдердің сапа саласындағы мақсаттары.

Барлық мақсаттар кәсіпорынды дамыту саясатымен келісілген және нәтижелері өлшемелі болып табылады. Нұсқаулығында есептік көрсеткіштер, жауапты бөлімшелер мен есептік мәліметтерді сапа қызметіне беру мерзімі белгіленген. Әр жартыжылға «Сапа саласындағы мақсатты сандық көрсеткіштер» белгіленеді, олар бас директордың бағыттар бойынша барлық орынбасарларымен келісіледі және бас директормен бекітіледі. Есептік көрсеткіштер бойынша бас директордың орынбасралары жүргізген талдау нәтижелері арқылы түзетуші және алдын алушы әрекеттер жөнінде ұсыныстар түзіледі және келесі жарты жылға «Сапа саласындағы мақсатты сандық көрсеткіштерді» бекітуде түзетулер жасалады.

Ай сайын бөлімдер белгіленген мақсаттарға жету жөнінде Сапа қызметіне мәліметтер береді. Тоқсанына бір рет сапа қызметіне жүргізілген талдау нәтижелері мен әзірленген алдын алушы іс-қимылдар туралы мәліметтер беріледі.

Сапа менеджменті жүйесін жасау мен дамытуды жоспарлауды кәсіпорын директоры мен оның орынбасарлары қамтамасыз етеді: сапа саласында мақсаттарға жету үшін, сондай-ақ басшылықтың талаптарын орындау үшін сапа жүйесін жасау мен дамытуды жоспарлауды; сапа жүйесінің тұтастығын жоспарлау мен оған өзгерістер енгізу кезінде сақтауды.

В) Нарықты көре білу ретінде рыноктағы алатын сегментке стратегиялық әсер ету үдерісі мен осы сегментті тауарлар мен қызметтерді оңтайлы сараптамалау жүйесі әдісімен кеңейту, әлеуетті және бұрынғы клиенттерді ынталандыру мен жайғастыру алға шығады. Жоспарланатын рынок сегменті шектелмейді.

Қаралып отырған рыноктың стратегиялық көре білу моделі ретінде бүгінгі таңда ұйымның өзін өзі аман алып қалу үшін жағдай жасау моделі шығады. Мұндай басқарушылық моделі, ең алдымен, консервативті ыңғайдағы менеджерлермен қолданылады, олар өз қызметтік парызын орындауға өте формалды түрде қарайды, дегенмен оларға шығармашылық пен жаңашылдық элементтері жат емес болуы да мүмкін, бірақ олардың мінез-құлықтарының айқындаушы сызығы бәрібір консерватизм болып қала береді. Олар, егер өздерін менеджер қызметіне тағайындады, ал ұйым - өздерінің кәсіби қызмет ортасы - өзінің орныққан жұмыс істеу тәртібі бар екендігін түсінуден шыға отырып, өздерінің міндеті негізінен осы орныққан тәртіпті сақтау деп біледі. Оның үстіне олар өздерін негізінен қорғаныс сипатындағы әдістерге бағыттайды. Олардың айналасында болып жатқан барлық өзгерістер, оларда осы өзгерістерге бейімделуге, өзгерістерден өздері басшылық ететін ұйымға болуы мүмкін теріс ықпалдардан сақтауға деген табиғи ниеттерін туғызады.

Өздерінің кәсіби қызметтерінде осы модельге сүйенетін мұнай-газ кәсіпорындарының менеджерлері айқын білінетін амбициялары жоқтығымен ерекшеленеді: олардың арман-тілектерінің шегі, әдетте, олардың өздері жеткен және осыған бекіп қалуға тырысатын қызметтік биіктікпен шектеледі, бірақ солай болса да кей кездері өз жағдайларына көңілі толмаушылық білдіруі мүмкін.

Дегенмен мұндай көңілі толмаушылық, көбіне, өз мүмкіндіктерін аса бағалау немесе кем бағалаудан, биіктерге жеткен өздерінің әріптес-менеджерлерінің кәсібилік деңгейінен шығып жатады. Мұндай менеджерлердің басшылық етуінен ұйым бір кездері иеленген жайғасымын сақтай отырып, беталдымен кете береді, бірақ шеңберінде шығармашылық тұлғаға тіршілік ету аса қиын, «біражола жасалған тәртіппен» өте ескі ағза болып қала береді. Бұл жерде кәсіпорындарының менеджерлері ұйымда ізденімпаз тұлғаларды ұстауды мақсат тұтпайды, себебі іздену оның жеке сенімдеріне сай емес. Оның үстіне, мұндай менеджерлер ұйымда өзінің орнын алып қоя алатын, әлеуетті мүмкін болатын бәсекелесінен саналы түрде құтылуға асығады.

Десе де, осы басқарушылық моделін пайдалану тек менеджердің өзінің жеке тұлғасымен емес, ұйымның сипатымен, оның бағытымен, оның бейіндік (немесе тіпті жарғылық) ерекшеліктерімен де байланысты. Менеджер мұндай модельді пайдаланған кезде негізгі мақсат пен кіші мақсаттарды бөліп алады. Негізгі мақсат (оның мәні) басқару, жетекшілік ететін ұйымды кезкелген жағдайда және кезкелген түрде – тіпті оны қайта құруда да сақтап қалуға бағытталуы тиістігімен түзіледі. Бүгінгі күні аймақта, осы салада осындай кәсіпорындар жұмыс істейді. Рынок айтарлықтай толық, сондықтан клиенттер үшін күрес те күрделі. Жыл сайын тапсырыстар саны, соған қарай пайда да бәсекелес фирмалар саны мен жыл маусымына тәуелді болмақ.

Компанияны қысқамерзімді (3-5 жыл) стратегиялық көре білу рыноктың тең құқылы бәсекелес тұғырын ұстап тұруға және алып отырған рынок сегментінде әлемдік деңгей сапасын қамтамасыз етуге бағытталған. Кәсіпорынды ортамерзімді (7-8 жыл) стратегиялық көре білу ретінде орталықтанған әртараптандыру стратегиясы шығады, ол жаңа тауарлар мен қызметтер өндірудің қосымша мүмкіндіктерін іздестіру мен пайдалануға сүйенеді, олар іс жүзіндегі бизнеске (мұнай өндіруге) тұжырымдалған, яғни, бұрынғы өндіріс бизнестің нақ ортасында тұрады, ал жаңасы игерілген рынокпен, қолданылатын техникамен не болмаса фирманың жұмыс істейтін басқа мықты жақтарымен тұжырымдалатын мүмкіндіктерден шығады.

Кәсіпорынды ұзақмерзімді (10 және одан көп) стратегиялық көре білу ретінде горизонталды және конгломеративті әртараптандыру синтезі шығады.

Горизонталды әртараптандыру стратегиясы қолданылып жүрген технологиядан айырмашылығы бар жаңа технологияны талап ететін жаңа өнім шығару есебінен іс жүзіндегі рынокта өсу мүмкіндіктерін іздеуді көздейді. Аталмыш стратегияда өздерінің бұрыннан бар мүмкіндіктерін пайдалана алатындай, технологиялық түрде байланысы жоқ өнімдерді өндіруге бағдарлануы тиіс. Мұндай жаңа өнім (қызмет) негізгі өнімді тұтынушыға бағдарлануы тиіс, бірақ өзінің сапасы бойынша ол бұрын шығарылған өнімге (қызметке) қоса жүруі тиіс. Аталмыш стратегияны іске асырудың маңызды шарты жаңа өнім өндіруде фирманың өз құдыреттілігін алдын ала бағалауы болып табылады.

Конгломеративтік әртараптандыру стратегиясы фирма бұрыннан шығарылатындармен технологиялық байланысы жоқ, рыноктың жаңа сегменттерінде өткізілетін жаңа өнімдерді (қызметтерді) өндіру есебінен кеңейетіндігінде тұр.

Бұл жүзеге асыру үшін ең күрделі стратегиялардың бірі, себебі оны ойдағыдай жүзеге асыру көптеген факторларға байланысты, атап айтқанда, қолдағы бар персоналдың, әсіресе менеджерлердің біліктілігіне, рынок өміріндегі маусымдылыққа, қажетті инвестициялық салымдардың болуына және т.с.с, тәуелді

Кәсіпорынның бәсекеқабілеттілігін жоғарылату стратегиясының жүйесін келесідей үлгіде көрсетуге болады:

1.   Кәсіпорынның сыртқы ортада жүзеге асыратын атап айтқанда тауарлық, баға белгілеу, жабдықтаушылармен қарым-қатынас, ақша және бағалы қағаздар нарығындағы іс-әрекет, трансакциялық шығындарды төмендету, сыртқы экономикадағы қызмет стратегиясы.

2.   Кәсіпорынның ішкі ортасында жүзеге асырылатын, яғни өндіріс шығындарын төмендету, инвестициялық қызмет, қызметкерлерді ынталандыру, ақпаратпен қамтамасыз ету стратегиялары.

Кәсіпорынның тауарлық стратегиясы келесілерді қарастырады:

-       кәсіпорынның спецификасына жауап беретін, тауарлар мен қызмет

көрсетулердің потенциалды нарығын қалыптастыру және зерттеудің тәсілдері мен ережелері;

-       кәсіпорынға неғұрлым тиімді шаруашылық жүргізудің стратегиялық аймакдарын іздеудің әдістерін;

-       кәсіпорынның сыртқы тиімділігін қамтамасыз ететін аймақтарды басқару әдістерін.

Ал тауарлы стратегияның негізгі міндеттерінетөмендегілер жатады:

-       стратегиялық перспективада кәсіпорынның перспективті міндеттерін өзіндік ресурстар және нарықтық потенциалды мүмкіндіктерімен үйлесуі;

-       тауар (технологиялар) сұранысының өмірлік циклдерін талдау;

-       кәсіпорынның бәсеке-қабілеттілігін жоғарлатуды қамтамасыз ететін тауар ассортиментін қалыптастырудың ережелерін әзірлеу.

Тауарлы стратегия негізінде перспективті НИОКР-дің жоспарлануы, кадр саясаты, сондай-ақ тауар стратегиясымен өзара байланысты стратегияның элементтері шеңберіндегі шешімдердің түрленуі мен қабылдануы жүзеге асырылады.

Өз кезегінде баға белгілеу стратегиясы мыналардан тұрады:

-       баға саясатын таңдау ережесі;

-       нарық коньюктурасына (жағдайына) байланысты кәсіпорын әрекетінің ережесі;

-       бағалық бәсеке тәсілдері;

-       шикізаттар, материалдар мен құрал-жабдықтар, сонымен қатар бағалы қағаздар мен валюта нары-ғында қалыптасатын жағдай мониторингі тәсілдері және осы жағдайларға байланысты баға белгілеу қағидаларын өзгерту;

-       сұраныс пен ұсыныс өзгерістері процестерінің мониторингі;

-       сұраныстың бағалық икемділігін бағалау әдістері;

-       баға белгілеу процестеріне макро және микроэкономикалық факторларының әсерін есептеу қағидалары.

Баға белгілеу стратегиясының негізгі мақсаты - нарықтың әртүрлі сегменттерінде кәсіпорындардың әрекетін анықтау және тиімді баға саясатының көмегімен өз тауарла-рына тұтынушыларды тарту, сонымен қатар потенциалды сатып алу-шылардың тұрақты тұтынушылық талғамдарын қалыптастыру.

Жабдықтаушылармен өзара қарым-қатынас стратегиясы қағидалы ережелер жиынтығынан тұрады. Бұл ережелер ресурстарды тиімді бөлудің негізінде шикізат, құрал-жабдықтар және басқа да өндіріс ресурстарымен қамтамасыз неғұрлым мол артықшылығы бар жабдықтаушыларды таңдауға мүмкіндік береді.

 

 

3.3 «Жаңа-шырақ» ЖШС кәсіпорыннын қаржылық жоспарлау жүйесін жақсарту бойынша ұсыныстар.

 

Бір өзгеріссіз түрінде оның бүкіл өмірлік цикл сақталуы тиіс параметрлері бар, мысалы, жабдықтың жұмыс сипаттамасын, қызмет көрсету немесе клиенттердің адалдық жоғары деңгейдегі сапасын мәлімдемесі.Бірақ бұл ретте өзгеруі мүмкін жиынтығы ретінде параметрлерін, сондай-ақ әдістері тұрақтылықты сақтау. Сонымен қатар, тиімді жұмыс істеуі кез келген ұйымның болуын болжайды және басқа топтың параметрі айнымалы. Егер алғашқы негізі жұмыс істеуін және таптырмас оның шарты болса, екінші қаржы жоспарын кәсіпорынның барлық экономикалық көрсеткіштер байланысты және өндірістік жоспарының негізгі бөлімдері байланысты бап: тауарлар мен қызметтерді өндіру, өндіріс және басқару жетілдіру, өндірістік, логистикалық, еңбек және кадр, пайда мен рентабельділік тиімділігін арттыру, экономикалық ынталандыру. Қаржылық жоспарлау бизнестің барлық аспектілері бойынша әсер ететін ретінде қаржы көздерін таңдауға көбірек назар аудару керек.

Кәсіпорынның аса маңызды функцияларды жоспарлау мүмкін емес. Кез келген кәсіпорын құру кезінде бюджеттік жоспарлау тудырады, ол өз қызметінің мақсаттары мен міндеттерін анықтау үшін қажет. Компанияда қаржыландыру орта мерзімді және қысқа мерзімді жоспарлау арқылы анықтайды. Ол қаржыландыру (орта және қысқа мерзімді жоспарлау) жоспарлау кезінде үлкен мәлімет және ерекшелігін жүзеге асыруға қажет.

Өндірістік, бұл нарықта сұранысқа ие тауар, сатылатын болады. Ең алдымен бағытталған ретінде жоспарлау үшін негіз, сату жоспары болып табылады. Сату көлемі өз кезегінде адам ресурстарын, тауар қорларын және материалдар, оның ішінде ресурстардың барлық түрлерін, жоспарлау өндіру көлемін анықтайды. Бұл шығындар мен пайданы жоспарлауды, қаржылық жоспарлау талап етеді.Жоспарлау көптеген сандық көрсеткіштер есептеулерді пайдалана отырып, қатаң схема бойынша жүзеге асырылуға тиіс. Одан әрі қызметін жоспарлау, өйткені сыртқы факторлардың болжамсыздық бірнеше сипаттағы реферат, бірақ назарға бірінші қарағанда әрқашан анық емес өзгерістер қабылдауға мүмкіндік береді.

Сондықтан, бұл стратегиялық талдау жүргізу қажет. Жоспарлау шығындар, өндірістік жоспарлау, сату жоспарлау және қаржылық жоспарлау: стратегиялық жоспарлау процесі маңызды операциялардың бірқатарын қамтиды. Ғылым ретінде стратегиялық талдау, кәсіпкер нарықтық жағдайларға өзгермелілігі тұрғысынан аз шығындармен барынша ықтимал пайда алуын қамтамасыз ету, қысқа, орта және ұзақ мерзімді перспективада компанияның қызметінен бері жоспарлауға мүмкіндік береді. Сөзсіз қаржы тәуекеліне байланысты, бірақ сондай-ақ жұмсалған жоспарлау тәуекелді барынша азайтуға болады.

Қаржы-экономикалық қызмет жұмысына ең маңызды бағыты, басқа сөзбен айтқанда, қанағаттанарлық ағымдағы өтімділік немесе төлем қабілеттілігін үздіксіз қызмет көрсетуді кредиторлар мен жеткізушілерге ағымдағы төлемдер уақытылы орындалуын қамтамасыз ету ақша қаражаттарының қозғалысы туралы жоспарлау және техникалық қызмет көрсету болып табылады. Бұл төлемдер жақсы ойластырылған болуы тиіс, сондықтан инвесторлар, ұйымның активтерінің құны мен оның тиімді жұмыс істеуі мүмкіндігіне байланысты өнім берушілердің сенімінен бері ең маңызды кредиторлар, оны көрсететін, басым төлемдердің тізімін дамыту қажет. Қаржы жоспарын қалыптастыру тиімділігі бірнеше факторларға байланысты. Олардың арасында негізгі қаржы жоспарын қалыптастыру тікелей байланысты жұмысын ұйымдастыруға байланысты факторлар болып табылады. Тексеру және жинау бастапқы ақпаратты, кірістер мен шығыстар бөлігінде арасындағы өзара іс-қимыл бар өңдеу және бұл жұмыстың дұрыс ұйымдастыру арқылы жоспарлы ақпараттың сенімділігіне байланысты әрине жатқан жұмыстар қаржы-экономикалық бөлімдерінің қызметкерлерін босатады және көп көңіл бақылау жұмысы аударылуға мүмкіндік қағазсыз нысанда, ақпаратты жинау үшін экономикалық қызметтер, жаңа ақпараттық бағдарламаларды құру, компьютерлік жұмыс станциялары, ақпаратқа көбірек назар аудару керек. Тәжірибесі техникалық қызмет көрсету және энергетика үйлестіру департаменті көрсеткендей, жоспарлау өтінімде мынадай маңызды артықшылықтары жасайды:

-       қолайлы жағдай болашақта пайдалану үшін ықтимал дайындық -delaet;

-       туындайтын проблемаларды -proyasnyaet;

-       болашақ жұмысына, олардың шешімдерді іске асыру үшін -stimuliruet менеджерлері;

-       ұйымда үйлестіруді -improves;

-       менеджерлердің оқу даярлауды жетілдіру үшін алғышарттар -creates;

-       қажетті ақпаратты бизнесті қамтамасыз ету -uvelichivaet қабілеті;

-       ресурстарды жақсы бөлу -sposobstvuet;

-       -improves бақылау ұйымдастыру

Ал бірақ бұл қаржылық жоспарлау жүйесін жетілдіру, үнемі нақтылау қажет.

Бүгін лизинг - бұл кәсіпкер ірі масштабты капитал материалды дамытуға инвестициялар тарту мен өндірістік-техникалық базасын жүзеге асыруға көмектесе аласыз ең тиімді қаржы құралдарының бірі болып табылады.Лизинг, бұл айтарлықтай бәсекелестік артықшылық беретін нарығын, қазіргі заманғы талаптарға сәйкес өндіріс құралдарын сақтауға мүмкіндік береді.Егер сіз жалға мүлікті сатып алған кезде, лизинг алушы автоматты түрде тасымалдау, сақтандыру, және басқа да қатысты қосымша қызметтер кешенін алады.

Лизинг алушының экономикалық тиімділігін (компанияның айналым капиталын алаңдатуға емес) нашарлатпай, негізгі құралдардың ауыстыру мүмкіндік береді.

Несие нысандарының бірі ретінде Лизинг, жалдау мерзімі ішінде берешекті өтеу бар бөлiп-бөлiп жалға алушы төлем қамтамасыз етеді.Демпферлік коэффициенті есептеу кезінде жалға 3 жеделдету үшін пайдаланылуы мүмкін.Жылжымайтын мүлік лизинг, әдетте, лизингтік компанияның балансында көрініс табады, және ағымдағы және ұзақ мерзімді активтердің қатынасы өзгерту арқылы лизинг алушының өтімділігін нашарлата алатын емес. Жалға алушы жалдау шотына міндеттемелерді баланстан тыс есепте көрсетіледі.

Қаражаттың болуы - лизинг әлі кепіл қамтамасыз ету үшін жеткілікті активтердің іскерлік тарихы жоқ, фирмалар үшін қаражат жалғыз көзі болуы мүмкін.

Төлемдер жүйесінің икемділігі, қолма-қол ақша ағыны ықтимал бейімдеу үшін төлемдер қолданылады.

 

Қорытынды

 

Жоспарлау басқару функциясының ішінде ең елеулісі болып табылады, өйткені мұның өзі кез-келген балама әрекеттерді таңдап алуға байланысты. Жоспарлау кәсіпорын басшылығындағы негзгі функциялардың бірі ғана емес, оның өзі жеке төрт функцияда (ұйымдастыру, кадрлармен жұмыс істек, басшылық, жетекшілік және бақылау) көрініс табады. Сонымен, басшы ұйымдастырады, кадрлармен жұмыс істейді, бағыттайды және басшылық етеді, сондай-ақ жоспарға сәйкес көзделген мақсатқа жету үшін бақылайды. Орташа мерзімді жоспарлау бір жылдан бес жылға дейін жасалынады. Ағымдағы жоспарлау бір жылға дейінгі кезеңде жүзеге асады және жарты жылдық, тоқсандық, айлық,апталық және тәуліктік жоспарлаудан тұрады. Жекелеген кәсіпорындар орташа мерзімді жоспарлауды ағымдағымең біріктіреді: өзгермелі бес жылдық (үш жылдық) жоспар құрылады, онда бірінші жыл ағымдағы жоспар деңгейіне дейін бөлшектеліп көрсетіледі.

Кәсіпорында қолданылатын жоспарлаудың нормативті, есептеу-талдамалық, теңдестік әдісі, жоспарлы шешімдерді тиімді ету әдістері , экономика-математикалық үлгілеу әдістері қолданылады.

Кәсіпорында жоспарлау өндірісті басқарудың құрамдас бөлігі болып табылады. Олар ұйымдастырушылық түрлерінің әртүрлілігімен ерекшеленеді.

Жалпы корпоративті стратегиялық жоспарды жасаудың ерекше қағидасы - оларды болашақтан қазірге дейін құру. Жоспарлаудың бұл нысаны ірі өнеркәсіптік кәсіпорынның стратегиялық басқару тұжырымдамасында жазылады (концерн, консорциум, картель және т.б. Стратегияны таңдау кезінде жаңа стратегияның кәсіпорынның жинақталған әлеуетіне сәйкес болуын ескеру қажет.

Жоспарлау тәжірибесінің мақсатына қарай бизнес-жоспарлардың бірнеше түрлері белгілі: өндірістік бизнес-жоспар немесе кәсіпорынды дамыту бизнес-жоспары; инвестициялық бизнес-жоспар, жаңа кәсіпорынды, жаңа тауар мен қызметтерді құрудың бизнес-жоспары; несие алу үшін бизнес-жоспар және т.б.

Өнеркәсіптік кәсіпорынның ұзақ мерзімді жоспарлау жүйесінде ағымдағы қорытындыларды бағалау және сыртқы ортаны болжау негізінде стратегиялық мәселелерді анықтау жүргізіледі. Ұзақ мерзімді стратегиялық саясат қалыптасады, стратегияны біріктіру үшін орташа мерзімді жоспарлар қабылданады. Мақсаттар әрекет ету бағдарламасына, бюджетке, кәсіпорынның әрбір негізгі бөлімшелері үшін жасалған пайда жоспарына айналады. Бөлімшенің жоспарларды орындауы бойынша мәліметтері жиналады, олардың орындалуына баға беріледі және ұзақ мерзімді жоспардың (көбінесе жаңа бұйым бойынша), сондай-ақ жылдық жоспардың (көбінесе бұрынғы бұйым бойынша), негізінде жоспардан нақты көрсеткіштердің ауытқуы бойынша бақылау жүргізіледі.

Сатылым көлемін, сатылған өнімді өндіруге жұмсалған шығындар, сатылымнан бөлек операциялардан келген табыс пен шығынды болжап, өндірісті дамытуға және өнімді өткізуге қажет қосымша резерв көздерін табуды көздеу керек, мұндай қосымша мүмкіндіктер кәсіпорын іс-әрекетінің бейіміне қарай құрылған бизнес-жоспарда белгіленуі мүмкін.

Зерттеу жұмысында жүргізілген жан-жақты талдаулар келесідей қорытынды мен ұсыныстар жасауға мүмкіндік береді:

1. Стратегия - ол менеджердің өз міндетін атқарудағы сайманы. Фирманың стратегиясы анықталған көрсеткіштерге қол жеткізудегі персоналдық іс-қимылына байланысты болады. Компанияның стратегиясы оспарланған іс-әрекеттерден тұрады.

Стратегияны әзірлеу үшін бірінші қадам талдау жұмысын жүргізу. Талдау қалыптасқан, болған жағдайларды анықтау үдерісі. Онсыз ешқандай болжау, жоспарлау, бағдарламалау мүмкін емес. Компания қандайда болмасын стратегияны қабылдауы үшін, алдымен ішкі және сыртқы жағдайларды анықтап бағалау қажет. Ол үшін үш бағытта зерттеу жүргізіледі: 1) саладағы жағдайлар жйне бәсекелестік мүмкіндіктре; 2) компанияның өз ішіндегі жағдайы; 3) оның бәсекелестік қабілті. Саладағы жағдай және ондағы бәсекелесік шарттар жалпы алғанда компанияның макроортасына жатады. Сондықтан қалыптасқан жағдайды талдау үшін ең алдымен макроортаны зерттеу керек.

2. Жүйелік талдау мақсаты – шығарылатын тауарлардың (қызметтердің) бәсекеге қабілеттілігін, кәсіпорынның тиімділігі мен жұмыс істеу тұрақтылығын арттырудың стратегиялық және тактикалық факторларын белгілеу.

Ұйым жағдайына жүйелік талдау жасау жөнінде Р.А. Фатхудинов ұсынған ғылыми ұстанымдар негізінде кәсіпорын субъектілерін бәсекелестік дамытудың бара-бар стратегиясын біз келесі кезеңдерді ескеріп әзірлеуді ұсындық:

І кезең – маркетингтік талдау: елдің макроортасы мен аймақтың инфрақұрылымы факторларын талдау; жүйенің шығысында негізгі бәсекелестердің бәсекеге қабілеттілігін, жұмыс істеуінің тиімділігі мен тұрақтылығын, сыртқы қауіптер мен мүмкіндіктерді, бәсекелестердің ішкі мықты және әлсіз жақтарын талдау.

ІІ кезең – техникалық талдау: басқару жүйесінің басқарылатын жүйешесінің сапа көрсеткіштерін, тауарлардың ресурс сіңіргіштігін, олардың сервис сапаларын, рынок инфрақұрылымын қалыптастыру жағынан сапасына талдау жасау.

ІІІ кезең – экономикалық талдау: ресурстарды пайдалану тиімділігі мен өндіріс рентабельдігіне талдау; ұйымның жұмыс істеу тұрақтылығына талдау; бәсекелестік заңының әрекет ету тетігіне, саладағы бәсекелестік құрылымы мен күшіне талдау.

ІУ кезең – стратегиялық: жүйеге кіру мен шығу компоненттеріне, яғни ұйым стратегиясының сапасына талдау, ішкі мықты және әлсіз жақтардан, сыртқы қауіптер мен мүмкіндіктерден шыға отырып, мақсаттарды нақтылау; ұйымды басқару жүйесінің персоналдарды басқару жағынан басқарушы жүйеше сапасына талдау; тауарлардың бәсекеге қабілеттігі, ұйымның жұмыс істеуінің тиімділігі мен тұрақтылығының стартегиялық және тактикалық факторларын, солардың негізінде стратегия әзірлеу үшін, белгілеу; қолданылатын ғылыми ұстанымдар мен басқару әдістерінің саны мен тереңдігі тұрғысынан басқару жүйесін ғылыми тұжырымдау сапасына талдау; даму стратегиясын негіздеу.

3. Тәуекел менеджментінде ұйымдастыру белгілі бір ережелер мен процедуралардың негізінде тәуекелді капитал салымының бағдарламасын өткізетін адамдардың бірігуімен түсіндіріледі. Бұл ережелер мен процедураларға басқару органдарын құру, басқару аппаратының құрылымын қалыптастыру, басқарушылық бөлімшелердің арасында арабайланысты бекіту, нормалар, нормативтер, әдістемелерді жасау және т.с.с.

Тәуекел менеджментінде реттеу арқылы берілген параметрлерден ауытқу жағдайында басқару объектісінің тұрақтылық жағдайына жету іске асырылады. Реттеу ең алдымен туындаған ауытқуларды жою бойынша жасалып жатқан шараларды қамтиды. Тәуекел менеджментінде координациялау тәуекелді басқару жүйесінің барлық буындарының, басқару аппараты және мамандардың барлығының жұмысының келусішілігімен түсіндіріледі.

4. Басқару ортасы- стратегиялық маңызды объект. Талдаудың өзі сол объектіден басталуға тиіс.

Басқару ортаны зерттеу көптеген әдістермен жүргізіледі. Оларға мынандай талдау әдістері жатады: Әлеуметтік, технологиялық, экономикалық, саясаттық (PEST-анализ) және күшті жағы, әлсіз, мүмкіндіктер, қауіптер (SWOT – анализ).

SWOT талдау – бұл рыноктың макрожүйесі және олардың нақтылы мақсаттарын талдау әдісі. Фирманың және оның бәсекелестерінің кешендік сызбасының үлгісі: «күшті жақтары – әлсіздігі-мүмкіндіктері - қауіптер».

Дипломдық жұмыста зерттеліп отырған жағы барлық өндірілген өнім сапалы және сапалығын дәлелдейтін сертификацияланған құжаттары бар; компанияның саясаты клиенттермен компания қызметкерлері арасында барынша қарапайым байланыс орнату; компанияның әілсіз жақтарын және қауіптерін жоюда қаржылық және кадр потенциалы жеткілікті; компанияның қосымша көздерден қаражаттар тарту мүмкіндігі бар; жоғары кәсіби білікті персоналды таңдау жоспары бар; ішкі шаруашылық қызметті қатаң бақылау; әлсіз жақтары лизинг компанияларының алдында міндеттемелерінің болуы, мүмкіндіктері жергілікті басқару органдарын ауылшаруашылығы саласын дамытуға қызығушылықтарын тудыру; «РЗА» АҚ интенсивті өнім өндірісін дамытып Қызылорда облысында ауылшаруашылығы өнімдерін өндіру түрлері бойынша негізгі жеткізіп берушілердің қатарында болу; компанияның бірден бір басымдықтарының бірі клиенттерге сапалы өнімді қамтамасыз ете отырып, азық түлік нарығында жағымды позицияны иелену; қауіпті жағы үкіметтің салық саясатын өзгерту – салықтың деңгейін өсіру өнім бағасының өсуіне де әсер етеді.

Кәсіпорынның қаржы-шаруашылық іс-әрекетін талдау нәтижесінде анықталған қосымша қаржы мүмкіндіктері шынайы бағалануы үшін оны жоспарлық кезеңнің әр түрлі мүмкін жағдайын ескере отырып, бірнеше нұскада жасау қажет.

Төлемдер күнтізбесі кәсіпорынның барлық табысы мен шығысын өзара үйлестіре отырып, дұрыс ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Күнтізбе құру міндетті емес, дегенмен, көптеген кәсіпорындардың үнемі төлем күнтізбесін жасауы оларға ауыр қаржылық жағдайы кезеңі туындайтынын алдын ала көріп-біліп, уақытша қаржылай қиындықтарды жоюға қосымша ресурстар табу үшін дер кезінде қажетті шара қолдануға мүмкіндік береді. Бюджеттік жоспарлау орнықты даму перспективаларын болжау кәсіпорынның және оның құрылымдық бөлімшелерінің бастамасы деп түсінген жөн. Сондықтан, кәсіпкерлікті дамыту (құрылымдық бөлімшелері) дамыту перспективалары кірістер мен тәуекел салыстырғанда маңызды алқалылық болып табылады.

Сонымен, қаржылық жоспарлаудың теориялық негіздері, деп қорытынды жасауға болады.Тіршілігін фирманың жоспарлаудың көмегінсіз мүмкін емес, "соқыр" ұмтылыс тез күйреуге әкеледі. Құру кезінде кез-келген кәсіпорынды анықтап, мақсаттары мен міндеттерін, оның қызметін жоспарлау бойынша жүзеге асырылуы тиіс қатаң схемасын пайдаланып көптеген сандық көрсеткіштерді есептеу.

Мақсаттары мен мәні қаржылық жоспарлаудың, сондай-ақ әр түрлі аспектілерін практика қаржы жоспарларын жасап, қорытынды жасауға болады, бұл қаржы жоспары ажырамас бөлігі болып табылады.

Көрсетілгендей, жоспарлау өтінімінде мынадай маңызды артықшылықтарды жасайды:

Ол болашақ қолайлы жағдайлар дайындау пайдалануға мүмкіндік береді.

Туындайтын проблемаларды түсіндіреді.

Ол болашақ жұмысына, олардың шешімдерді іске асыру үшін менеджерлерді шақырады.

Ұйым ішінде үйлестіруді жақсартады.

Менеджерлердің оқу даярлауды жетілдіру үшін алғышарттар жасайды.

Ол қажетті ақпаратты фирманы қамтамасыз ету қабілетін арттырады.

Бұл ресурстарды неғұрлым тиімді бөлуді ықпал етеді.

Ұйымның бақылауды жақсартады.

Осы курстық жұмыстың барысында шешілген міндеттері:

1. Қаржылық жоспарлаудың мәні мен мазмұны қаралды

2. Қаржылық жоспарлау әдістемесімен таныстырды

3. Талдау қаржылық жағдайы ЖШС «Жаңа-шырақ»

4. Әзірленген бағыттар тетігін жетілдіру жоспарлауды

Қолда бар ресурстарды барынша тиімді пайдалану арқылы өз мақсаттарына жету үшін мүмкіндік бюджеттер арқылы жауапкершілік орталықтарына, бюджеттік басқару операциялық жүйені жүзеге асыру үшін қажетті қаржылық жоспарлау басқару механизмін жетілдіру мақсатында. Бұл қаржылық жағдайды тұрақтандыруға және дағдарыстық жағдайдан шығу үшін жақын арада және қысқа мерзімді келешекте компанияға мүмкіндік береді.

Ұзақ мерзімді жоспарлау шеңберінде және несие арттыру үшін - айналым капиталын арттыру, сауда арттыру және халықтың сатып алу қабілетінің, өсіп пайда «Тауарлар несиеге» жүйесін пайдаланып, жаңа бағыт енгізу ұсынылды. Осы іс-шараның нәтижесінде, біз, көп клиенттер тарту айналым капиталының ағынын арттыру және пайда жасауға, сонымен қатар халыққа тауарлар мен қызметтер көрсету нарығында көшбасшы атағын растау үшін ғана емес. Ол икемді төлеу шарттарын және икемді баға түрлерімен келісім-шарт үлгілерін кең ауқымды дамыту қажеттілігі ушін. Түрлі нұсқада жүзеге асады. Алдын ала беру және банк кепілдігі іске асыру үшін алдын ала төлем немесе ішінара алдын ала төлем. Екі қысқа мерзімді қаржыландыру операциялардың салыстырмалы бағалау. Жеңілдіктер және ерте төлем жасауға, жеңілдіктер жүйесі ақшалай немесе заттай инфляция және салыстырмалы арзан жұмыс компанияның шығындарды қорғауға көмектеседі. Кәсіпорын үшін сөзсіз практикалық маңызы бар, оның қаржылық жағдайын жақсарту - ұсынылған ұсынымдар мен компанияның қаржылық жоспарлау және оның экономикалық бағалауды жетілдіру бойынша ұсыныстар барлық төлем қабілеттілігін арттыруға бағытталған.

 

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

 

1. Бердалиев К.Б. Стратегиялық менеджмент: Оқулық. – Алматы.: - Қазақстан Республикасы Жоғарғы оқу орындарының қауымдастығы, 2011 ж. – 312 б.

2. Маркова В.Д. – Стратегический менеджмент: курс лекции. – М.: ИНФРА – М: 2005

3. Фатхудинов Р.А. – Стратегический менеджмент. Учебник. 7-е изд М.: Дело, 2005.

4. Клейнер Г.Б. Стратегия предприятия. – М.: Издательство «Дело» АНХ, 2008. – 568 с.

5. Ансофф И. Стратегический менеджмент. 2009., Издательство: Питер, 344 стр

6. Хорин А.Н. Стратегический анализ: учеб пособие/ - 2-е изд., перераб. и доп. – М.: Эксмо, 2009. – 480 с. – (Высшее экономическое образование).

7. Виханский О.С. Стратегическое управление Москва, 2002г., Изд: Гардарика, 296 стр.

8. Герчикова И.Н. Менеджмент Москва, 2002г., Изд: Юнити, 501 стр.

9. Зуб А.Т Стратегический менеджмент: Теория и практика: Учебное пособие для вузов Москва, 2002 г., Изд: Аспект Пресс, 416 стр

10. Тренев Н.Н. Стратегическое управление: Учебное пособие Москва, 2002г., Изд:, 288 стр.

11. Парахина В. Н. Стратегический менеджмент (Учебник ) Москва, 2005г., Изд: КноРус, 495 стр.

12. Аналоуи Ф. Стратегический менеджмент малых и средних предприятий (Зарубежный учебник) Москва, 2005г., Изд: ЮНИТИ-ДАНА, 396 стр.

13. Петрова А. Н. Стратегический менеджмент (Учебник) СПб., 2005г., Изд: Питер, 495 стр.

14. Волкогонова О. Д. Стратегический менеджмент (Учебник) Москва, 2004г., Изд: Форум ИНФРА-М, 254 стр.

15. Томпсон А. А. Стратегический менеджмент. Концепции и ситуации для анализа Москва, 2003г., Изд: Вильямс, 924 стр.

16. Ричард Л. Дафт. Менеджмент, 2011- Издательство: Питер, 800 стр.

17. Грант. Современный стратегический анализ. 2011 г. Издательство: Питер Р. 560 стр

18. Зук Крис, Аллен Джеймс. Стратегии роста компании в эпоху нестабильности., 2007 г., Издательство: Диалектика-Вильямс, 192 стр

19. Артур А. Томпсон-мл., А. Дж. Стрикленд ІІІ. Стратегический менеджемент: концепции и ситуция для анализа. 2011 г., Издательство: Диалектика-Вильямс 928 стр.

20. Асват Дамодаран. Стратегический риск-менеджмент: принципы и методики. 2010., Издательство: Диалектика-Вильямс, 496 стр.

21. Грант. Современный стратегический анализ. 2011 г. Издательство: Питер Р.,560 стр

22. Майкл Е. Портер. Конкурентная стратегия: Методика анализа отраслей и конкурентов., 2011 г. Издательство: Альпина Бизнес Букс, 453 стр.

23. Керцнер Г. Стратегическое управление в компании. Модель зрелого управления проектами., 2010 г., Издательство: ДМК, 320 стр.
24. Хангер Дж.Д. Основы стратегического менеджмента. 2008г. Издательство: Юнити, 360 стр.

25. Фатхутдинов Р.А. Стратегический менеджмент - Учебник Год выпуска: 2009 Издательство: «Дело», 448стр.

26. Фатхутдинов Р.А. Управление конкурентоспособностью организации. – М., 2004. 541

27. Лапыгин Юрий Николаевич Стратегический менеджмент: Учеб. пособие. 2009г. Издатель: ИНФРА-М, 364 стр.

28. Петров А. Н. Стратегический менеджмент. Учебник для вузов2 издание, 2010 г., Изд. Питер, 496 стр.

29. Зуб А. Т., М. В. Локтионов Стратегический менеджмент. Системный подход, 2011 г. Изд. Генезис, 848 с.

30. Маленков Ю.А. Учебник «Стратегичесий менеджмент
Велби - 2009 г., 224 с.

31. Питера Друкера Р. Свэйм. Стратегии управления бизнесом Издательство: Питер, 2011 г., 416 стр.

32. Крогерус М. Книга решений. 50 моделей стратегического мышления Издательство: Олимп-Бизнес, 2012 г., 208 стр.

33. Маркова В.Д., Кузнецова. Стратегический менеджмент. Курс лекций., 2007 г. Издательство: Инфра-М , 288 стр

34. Слиньков В.Н.Стратегическое планирование на основе сбалансированой системы показателей. Стратегический контроль. Практические рекомендации, 2008 г. Издательство: КНТ, 384 стр.

35. Виханский О. С. Стратегическое управление. Экономистъ-2008 г., 296 с.

36. Маркова В.Д., Кузнецова С. А. Стратегический менеджмент. Понятия, концепции, инструменты принятия решений. Издательство: ИНФРА-М, 2012 г. 320 стр.

37. Ежегодный отчет Всемирной торговой организации. - М., 2000.

38. Андрейчиков А.В., Андрейчикова О.Н.Системный анализ и синтез стратегических решений в инноватике. Основы стратегического инновационного менеджмента и маркетинга Издательство: Либроком, 2012 г. 248 стр.

39. Дүйсембаев К.Ш. Қаржы есептілігін талдау: Оқулық. – Алматы: Экономика, 2011. – 348 бет

40. Мадиярова Э.С.,Суйеубаева. С.Н. Қаржылық менеджмент: Оқу құралы, - Алматы: Экономика, 2009. - №1. – С.262

41. Ниязбекова Б.А., Рахметова Б.А., Байнеева П.Т Кәсіпорын экономикасы: Оқу құралы, - Алматы: Экономика, 2013. -№1. –С.623

42. Құлпыбаева С. Қаржы теориясы: Оқулық. Алматы: Экономика, -2013. –С. 448

43. qazaquni.kz – ұлттық порталы;

Источник: портал www.KazEdu.kz

Каталог учебных материалов

Свежие работы в разделе

Наша кнопка

Разместить ссылку на наш сайт можно воспользовавшись следующим кодом:

Контакты

Если у вас возникли какие либо вопросы, обращайтесь на email администратора: admin@kazreferat.info